Carlyle
A. Thayer, “Vietnam:
Are Anti-Corruption and Factional Infighting Linked?” Thayer
Consultancy Background Brief,
January 5, 2018.
Hỏi: Kể
từ Đại hội lần thứ 12 của Đảng Cộng sản Việt
Nam năm 2016, đã xảy ra rất nhiều bất ổn trong đảng.
Những thành viên lãnh đạo như Đinh La Thăng và một số
người khác đã bị bắt. Bất ổn này thường bắt nguồn
từ sự đấu tranh quyền lực trong nội bộ đảng. Ông
có thể lý giải ai đang đấu đá với ai? Địa vị chính
trị của các phe phái này là gì?
Trả
lời: Tại kỳ họp
Đại hội lần thứ 12 của
Đảng Cộng sản
Việt Nam, xin sử dụng cách nói của một nhà ngoại giao
Mỹ đã về hưu David Brown, “mọi thứ, trừ chuyện liên
minh với [Thủ tướng Nguyễn Tấn] Dũng”, đều được
định trước và ngăn chặn ông ta trở thành Tổng Bí thư
kế tiếp của Đảng.
Thủ
tướng Dũng đã trải qua hai nhiệm kỳ năm năm. Trong giai
đoạn này, nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng với tốc
độ ấn tượng. Ông Dũng là một nhà lãnh đạo nổi
tiếng hành động nằm ngoài các quy chuẩn của tập thể
lãnh đạo. Ông là người đề xướng “Việt Nam trên
hết”, là người đã bênh vực cho các tập đoàn doanh
nghiệp lớn. Có thể nói, văn phòng Thủ tướng đã trở
nên quyền lực hơn tổ chức đảng. Ông Dũng đã khoan
dung và nhắm mắt làm ngơ trước mạng lưới quan chức
tham nhũng gia tăng mỗi năm khi ông đang nắm quyền. Đúng
vào lúc kết thúc nhiệm kỳ, ông Dũng buộc phải cho phép
bắt giữ và xét xử cán bộ của Vinashin, công ty đóng
tàu quốc gia và Vinalines, công ty vận tải quốc gia.
Kể từ Đại hội
12, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã khôi phục lại
việc ra quyết định tập thể dưới sự lãnh đạo của
mình. Ông cũng đích thân đẩy mạnh chiến dịch chống
tham nhũng quốc gia mà mục tiêu chính là một mạng lưới
bao gồm các cựu quan chức và những người đương nhiệm
tại PetroVietnam (tập đoàn dầu khí quốc gia) và một số
ngân hàng gồm Sacombank, Ocean Bank, Ngân hàng Xây dựng Việt
Nam và những cơ quan khác.
Thuật
ngữ “đấu tranh quyền lực” và phe phái là có vấn đề
vì chúng được sử dụng lỏng lẻo và không có định
nghĩa rõ ràng. Hệ thống chính trị Việt Nam có sự cân
bằng tương đối vì các tiêu chuẩn của nó dựa trên sự
đồng thuận và quyết định tập thể.
Kể
từ khi thống nhất đất nước, thay đổi quyền lãnh đạo
không phải là chuyện “người thắng lấy đi tất cả”.
Các phe phái nhỏ được đưa vào cơ cấu quyền lực mới;
cũng giống như sau Đại hội 12, những người ủng hộ
cựu Thủ tướng Dũng đã được giữ lại trong Ban Chấp
hành Trung ương Đảng và Bộ Chính trị.
Theo
đánh giá của tôi, không có cuộc “đấu tranh quyền
lực” do một phe phái nào tiến hành nhằm lật đổ
quyền lãnh đạo hiện tại. Hầu hết các suy đoán đều
lạc hậu và tập trung vào các báo cáo cho rằng khi Đại
hội Đảng lần thứ 12 quyết định giữ ông Trọng đảm
nhận chức Tổng Bí thư cho nhiệm kỳ thứ hai vượt quá
tuổi về hưu thông thường, họ kỳ vọng ông sẽ từ
chức vào giữa nhiệm kỳ. Một số người suy đoán rằng
một Đại hội giữa kỳ đặc biệt sẽ được tổ chức
(lần duy nhất là năm 1994).
Hai
nhân vật được cho là sẽ thay thế vị trí khi ông Trọng
về hưu, là Chủ tịch nước Trần Đại Quang và Thường
trực Ban Bí thư Đinh Thế Huynh. Ông Huynh bị bệnh trầm
trọng và đã được thay thế. Ông Quang cáo bệnh một
tháng và đã trở lại vị trí của mình. Khoảng giữa
năm nay sẽ là nửa nhiệm kỳ. Hiện tại không có dấu
hiệu cho thấy ông Trọng sẽ nghỉ hưu hay một hội nghị
giữa kỳ đặc biệt nào sẽ được tổ chức. Khi tôi
hỏi những người Việt Nam quen biết tại Hà Nội hồi
tháng 11 là liệu Tổng Bí thư có về hưu chăng thì tôi
nhận được câu trả lời “tại sao ông ta phải làm
vậy?”.
Tuy
nhiên, rõ ràng là hiện nay chiến dịch chống tham nhũng
với trọng tâm là mạng lưới PetroVietnam đã giăng bẫy
được một thành viên Bộ Chính trị, ông Đinh La Thăng.
Ông Thăng là Chủ tịch Hội đồng quản trị PetroVietnam
và đã không hành động chống lại các cấp dưới tham
nhũng. Vì vậy ông bị buộc tội, bị bắt và sẽ hầu
tòa trong tuần này cùng với khoảng hai mươi quan chức
khác.
Tại Đại hội
12, một nhóm chóp bu do Nguyễn Phú Trọng lãnh đạo đã
soạn thảo thành công những tiêu chuẩn nghiêm ngặt trong
việc tuyển lựa ứng viên bầu cử vào Ban Chấp hành
Trung ương mới. Sau đó, họ dùng các tiêu chí này để
chọn các ứng viên do đại biểu Đại hội bầu ra. Đinh
La Thăng không có tên trong danh sách này; nhưng một liên
minh hình thành không chỉ để đưa tên ông vào danh sách
bầu cử mà còn thành công khi bầu ông vào Ban Chấp hành
Trung ương. Ban Chấp hành Trung ương mới sau đó đã chọn
ông vào Bộ Chính trị. Bộ Chính trị, trong một động
thái gây ngạc nhiên cho những quan sát viên nền chính trị
Việt Nam, đã bổ nhiệm ông Thăng làm Bí thư thành ủy
Thành phố Hồ Chí Minh. Rõ là có một liên minh không
chính thức liên kết lại xung quanh ông Thăng để thách
thức nhóm chóp bu.
Hỏi:
Ông có thấy bất
kì cơ hội nào cho phe thua cuộc quay trở lại không?
Trả
lời: Sự sụp đổ
của Thăng cho thấy rằng liên minh của “mọi thứ trừ
Dũng” do Tổng Bí thư Trọng lãnh đạo đã quyết tâm
tiêu trừ sự phản kháng thụ động của phe ông Dũng đối
với nghị trình chính trị của ông Trọng. Chiến dịch
chống tham nhũng là một phương tiện để chấm dứt nó.
Vào
giữa năm 2018, Đảng sẽ bắt đầu chuẩn bị kỳ họp
Quốc hội khóa 13, lên kế hoạch dự kiến cho đầu năm
2021. Khi Ban Tổ chức được chỉ định và chịu trách
nhiệm lựa chọn ứng cử viên cho Ban Chấp hành Trung ương
nhiệm kỳ kế, chúng ta có thể chờ xem mánh khóe chính
trị từ các phe phái và hệ thống nhằm thúc đẩy những
chọn lựa của họ. Đó là hoạt động chính trị thông
thường và không phải là cuộc đấu tranh quyền lực.
Tổng
Bí thư tiếp theo phải được chọn từ thành viên của
Bộ Chính trị hiện thời – theo tiêu chuẩn của Đảng
– đã phục vụ ít nhất đầy đủ một nhiệm kỳ.
Hỏi:
Chiến dịch
chống tham nhũng đóng vai trò gì?
Trả
lời: Như các quan
chức đảng đã tuyên bố trong thập kỷ qua, nếu còn
tham nhũng thì đó sẽ là mối đe dọa chính cho tính chính
danh của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chiến dịch chống
tham nhũng được tạo ra để “một mũi tên trúng hai
đích”. Trước tiên, nó nhằm tấn công vào mạng lưới
các quan chức tham nhũng đã gian lận nhà nước hàng triệu
đô la. Thứ hai, chiến dịch nhằm vào vây cánh đã phát
triển mạnh dưới thời Thủ tướng Dũng.
Hỏi:
Chiến dịch này đối
với trường hợp của Trịnh Xuân Thanh có phát huy tác
dụng không?
Trả
lời: Khi chiến
dịch chống tham nhũng bắt đầu tập trung vào Petro-Việt
Nam, nó phát hiện ra một mạng lưới quan chức tham gia
vào các hành động tham nhũng. Lệnh bắt giữ được thi
hành. Trịnh Xuân Thanh và gia đình chạy trốn khỏi Việt
Nam sang Đức để thoát trừng phạt. Ông Thanh đã nộp
đơn xin tị nạn và nếu thành công, ông có thể đã tiết
lộ thông tin và công khai đưa tin bất lợi cho giới chức
lãnh đạo. Sự hiện diện của ông tại Đức gây lúng
túng lớn về mặt chính trị cho Bộ Công an và cựu Bộ
trưởng Trần Đại Quang. Theo truyền thông Đức, Tổng
cục 5 Bộ Công an đã tổ chức và thực hiện vụ bắt
cóc Trịnh Xuân Thanh từ Đức. Ông Thanh sẽ bị xét xử
cùng các bị cáo khác trong tuần này. Nếu ông Quang quả
thực đang tranh thủ vận động để trở thành lãnh tụ
đảng kế tiếp một khi Tổng Bí thư Trọng từ chức
trước khi hoàn thành nhiệm kỳ, cơ hội của ông có thể
bị thu hẹp do xử lí của Bộ Công An về vụ Trịnh Xuân
Thanh.
Hỏi:
Còn về Phan Văn
Anh Vũ và những sự kiện gần đây ở Đà Nẵng?
Trả
lời: Phan Văn Anh
Vũ phục vụ trong Bộ Công an cho đến khi nghỉ hưu và
trở thành nhà phát triển bất động sản ở Đà Nẵng,
thành phố lớn thứ ba của Việt Nam. Theo báo cáo, ông
làm chủ tịch một số công ty có mối dây liên hệ đến
Bộ Công an và thân thiết với Bí thư thành ủy Đà Nẵng
Nguyễn Xuân Anh. Ông Xuân Anh bị miễn nhiệm khỏi vị
trí này cũng như khỏi Ban Chấp hành Trung ương Đảng vì
tham nhũng, bao gồm các dự án phát triển đất thiếu
minh bạch.
Vào
tháng 12, Bộ Công an ban hành lệnh bắt giữ ông Anh Vũ vì
tiết lộ bí mật nhà nước. Ông Vũ trốn sang Singapore và
hi vọng kiếm được quyền lưu trú tại Đức. Ông bị
chính quyền địa phương bắt giữ vì vi phạm Đạo luật
nhập cư (ông có hai hộ chiếu với hai danh tính khác
nhau, một từ Antigua và Barbuda) và bị trục xuất về
Việt Nam.
Theo
báo cáo của luật sư và báo chí Đức, ông Anh Vũ từng
làm việc tại Tổng cục 5 Bộ Công an và sở hữu những
tài liệu trực tiếp liên quan đến vụ bắt cóc Trịnh
Xuân Thanh.
Vụ
Anh Vũ bỏ trốn thành công lại là một lúng túng lớn
khác cho Bộ Công an và tạo cơ hội cho Tổng Bí thư
Nguyễn Phú Trọng. Năm 2016, ông Trọng đã khởi phát
những nỗ lực nhằm giảm bớt bộ máy chính phủ cồng
kềnh, tập trung vào số lượng lớn quan chức nắm giữ
các cấp bậc lớn và được nhận những bổng lộc kếch
xù.
Trả lời: Quan
hệ của Việt Nam với Đức rất quan trọng. Đức là đối
tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam thuộc Liên
minh Châu Âu. Đức là quốc gia có nhiều Việt kiều
[tiếng Việt trong nguyên bản – ND] sinh sống. Họ cũng
là những đối tác chiến lược. Việt Nam có thâm hụt
lớn về thương mại với Trung Quốc hi vọng sẽ được
cải thiện. Việc Tổng thống Trump rút khỏi Quan hệ đối
tác xuyên Thái Bình dương là một đòn đánh vào Việt
Nam vì Việt Nam đứng đầu trong lợi ích đạt được từ
hiệp định này trong số mười hai nước đã kí kết ban
đầu. Trong bối cảnh này, Việt Nam đánh giá cao một
hiệp định thương mại tự do với EU. Vụ bắt cóc
Thanh, liên quan đến vi phạm trực tiếp chủ quyền nước
Đức, có thể đã đặt một rào cản lên việc phê chuẩn
thỏa thuận thương mại. Tất cả các thành viên của EU
phải đồng chấp thuận và trường hợp của ông Trịnh
đã thu hút sự chú ý không chỉ ở Đức, mà còn những
quốc gia khác thuộc EU.
Hỏi:
Cuộc đấu tranh
đang diễn ra trong Đảng gây bất lợi đến mức nào cho
quan hệ quốc tế của Việt Nam, nếu có?
Trả
lời: Theo tôi, vụ
bắt cóc Trịnh Xuân Thanh đã gây thiệt hại vô cùng
nghiêm trọng đến hình ảnh và uy tín quốc tế của Việt
Nam. Hành động này là chưa từng có và vẽ ra chân dung
Việt Nam như một quốc gia công an trị [quasi-police] không
tôn trọng luật pháp. Sau cùng, Việt Nam đã có thể chờ
xem Đức phản hồi như thế nào về lệnh truy nã Việt
Nam đã đệ lên INTERPOL.
Sẽ
tiếp tục có những căng thẳng giữa Berlin và Hà Nội
chừng nào vấn đề này còn mưng mủ và một số hình
thức trừng phạt có thể chờ chực. Nhưng có vẻ Đức
sẽ không để cho mối quan hệ song phương đi đến chỗ
sụp đổ.
Phan
Văn Anh Vũ thất bại khi cố trốn thoát Việt Nam để đến
Đức, đã làm cho giới truyền thông tập trung vào chuyện
đấu đá nội bộ lộ liễu của Đảng. Điều này sẽ
làm chấm dứt lời tuyên truyền của Việt Nam về một
đất nước ổn định không có rủi ro chính trị.
Các
tổ chức và nhà hoạt động nhân quyền có thể tập
trung vào vai trò đàn áp của cơ quan an ninh.
C.
A. T.
Dịch
giả gửi BVN.