Bauxite Việt Nam: Lại báo động giả

(Về việc tố cáo SGK đề cao Nguyễn Ánh - Gia Long và xem nhẹ Nguyễn Huệ - Quang Trung)

Hoàng Dũng

Trong mấy ngày qua, trên mạng xã hội có nhiều ý kiến về một nội dung giáo dục trong SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Nhiều người cho rằng cuốn SGK này chỉ có bài học về Triều Nguyễn mà không có bài học về phong trào Tây Sơn và Quang Trung, như vậy là đề cao Nguyễn Ánh - Gia Long và xem nhẹ Nguyễn Huệ - Quang Trung. Thậm chí có ý kiến phê phán SGK nặng nề hơn khi nói rằng SGK Lịch sử mới không dạy về Quang Trung, mà không dạy về Quang Trung thì coi như chưa dạy lịch sử Việt Nam.

Hôm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có thông báo rằng các ý kiến trên là không có cơ sở. Tuy vậy, tôi chưa thấy các chuyên gia của Bộ giải thích rõ ràng từ góc độ chuyên môn để giúp công chúng hiểu rõ vấn đề, từ đó chia sẻ với quan điểm của Bộ. Tôi không phải là người có chuyên môn về Sử học cũng như không phải là người xây dựng chương trình và biên soạn SGK Lịch sử. Cuộc tranh luận đụng chạm đến một vấn đề thú vị mà lâu nay tôi rất quan tâm. Vì vậy, tôi đã nhờ người tìm kiếm tài liệu và dành một ngày để tìm hiểu chương trình và SGK Lịch sử, xem thử có đúng với những gì mà người ta đã chỉ trích hay không. Chỉ với tư cách một người đọc bình thường, xin có mấy ý kiến như sau:

1. Việc triển khai các nội dung giáo dục lịch sử trong SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” không phải là phương án riêng của bộ sách này. Đó là quy định chung của chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử và Địa lí năm 2018. Tức tất cả ba bộ SGK vừa qua (“Kết nối tri thức với cuộc sống”, “Chân trời sáng tạo”, “Cánh diều”) đều phải tuân thủ.

2. Nếu chỉ căn cứ vào mạch triển khai ở SGK lớp 5, không xem xét toàn hệ thống, tức nội dung chương trình và SGK từ lớp 4 đến lớp 12 mà đã chỉ trích chương trình và SGK mới không dạy hay xem nhẹ phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung thì không phù hợp. Nội dung này không dạy ở lớp 5, nhưng có dạy kĩ ở các lớp khác.

3. Nội dung giáo dục lịch sử triển khai ở ba cấp theo những logic khác nhau, phù hợp với mục tiêu chương trình của từng cấp và đối tượng tiếp nhận là học sinh.

Ở Tiểu học, cụ thể là lớp 4 và lớp 5, nội dung giáo dục lịch sử được triển khai theo chủ đề. Chẳng hạn, ở lớp 5 có những chủ đề chính như: Những quốc gia đầu tiên trên lãnh thổ Việt Nam (Văn Lang, Âu Lạc, Phù Nam, Champa), Xây dựng và bảo vệ đất nước Việt Nam (Đấu tranh giành độc lập thời kì Bắc thuộc, Triều Lý và việc định đô ở Thăng Long, Triều Trần và kháng chiến chống Mông - Nguyên, Khởi nghĩa Lam Sơn và triều Hậu Lê, Triều Nguyễn, Cách mạng Tháng Tám năm 1945,…). Các sự kiện lịch sử được lồng ghép trong những câu chuyện làm cho bài học thêm sinh động và phù hợp với tâm lí tiếp nhận của học sinh.

Ở THCS, nội dung giáo dục lịch sử được triển khai theo lối thông sử, tức lịch sử được dạy theo trục thời gian như một dòng chảy liên tục, nhấn mạnh trình tự các sự kiện, triều đại, nhân vật lịch sử. Theo logic triển khai này, ở lớp 8 (cấp học THCS), học sinh được học phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung trước, Triều Nguyễn tiếp sau đó.

Lên THPT, lịch sử lại được dạy theo chủ đề, ở lớp 11, phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung được dạy ở chủ đề “Chiến tranh bảo vệ Tổ quốc và chiến tranh giải phóng dân tộc trong lịch sử Việt Nam (trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945), cụ thể có bài học về phong trào Tây Sơn và bài học về kháng chiến chống quân Thanh năm 1789; còn Triều Nguyễn được dạy ở chủ đề “Một số cuộc cải cách lớn trong lịch sử Việt Nam (trước năm 1858), cụ thể có bài học về cuộc cải cách của vua Minh Mạng nửa đầu thế kỉ XIX.

Nếu hiểu logic triển khai ở ba cấp như vậy thì sẽ không thắc mắc vì sao Triều Nguyễn được dạy trước (lớp 5, lớp 8, lớp 11), còn phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung được dạy sau (lớp 8, lớp 11).

4. Vậy vì sao không dạy phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung ở lớp 5? Tôi đọc mạch triển khai ở lớp 5 thì thấy chương trình sắp xếp 4 triều đại lớn Lý, Trần, Hậu Lê và Triều Nguyễn, sau đó là Cách mạng Tháng Tám và sự ra đời của nước Việt Nam Mới. Ở lớp 5, với số tiết ít, SGK chỉ dạy một số triều đại như vậy là phù hợp. Việc dạy đầy đủ theo lối thông sử các sự kiện, triều đại, nhân vật lịch sử lớn phải đến THCS mới có điều kiện triển khai. Có lí do chính đáng để dạy Triều Nguyễn ở lớp 5. Đó là một triều đại tồn tại và phát triển trong gần 150 năm, ghi dấu nhiều chuyển biến thăng trầm trọng đại của đất nước, trong đó có nội dung liên quan đến việc xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa, Trường Sa. So với thời gian trị vì chỉ khoảng 4 năm mà cũng chưa phải là trên toàn đất nước Việt Nam của Quang Trung thì Triều Nguyễn, với tư cách là một triều đại, xứng đáng có một bài học riêng ở lớp 5 với nhiều nội dung và câu chuyện lịch sử phong phú, sinh động, thú vị xung quanh các nhân vật lịch sử có công lớn với đất nước như Minh Mạng, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Tường Tộ, Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết, Phan Đình Phùng,… Đó là chưa kể phải dạy Triều Nguyễn để giúp học sinh bước đầu có hiểu biết về chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa, Trường Sa và kết nối được với nội dung cuộc kháng chiến chống Pháp và Cách mạng Tháng Tám dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy thời gian tồn tại ngắn ngủi, nhưng phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ - Quang Trung được dạy rất kĩ ở lớp 8 (theo mạch thông sử) và lớp 11 (theo chủ đề).

5. Tôi thử làm một thống kê sơ bộ và phát hiện ra một sự khác biệt có ý nghĩa. Trong cả SGK Lịch sử và Địa lí ở Tiểu học và THCS và SGK Lịch sử ở THPT, bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống”, tên vị vua Gia Long xuất hiện 10 lần, trong đó có một số lần gắn với việc xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa và Trường Sa; Nguyễn Ánh 5 lần, trong đó có 2 lần được nhắc đến trong bối cảnh bị Nguyễn Huệ đánh bại, không có ảnh chân dung hay tượng đài; còn tên vị vua Quang Trung xuất hiện 18 lần, Nguyễn Huệ 14 lần, có ảnh tượng đài bên cạnh di tích Gò Đống Đa, ở trang 39, SGK lớp 8, ảnh tượng ở Bảo tàng Quang Trung, ở trang 58, SGK lớp 11. Con số thực tế có thể có chút sai biệt, nhưng cơ bản không làm thay đổi tỉ lệ. Chỉ là con số thống kê đơn giản, nhưng không phải là không đáng được ghi nhận.

6. Từ những phân tích trên, có thể thấy các nội dung giáo dục lịch sử liên quan đến Nguyễn Huệ - Quang Trung và Nguyễn Ánh - Gia Long trong SGK Lịch sử mới là phù hợp, theo đúng tinh thần mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu trong thông báo gửi cho báo chí: “Không tiếp cận lịch sử theo hướng thần tượng hóa hay phán xét đạo đức cá nhân; đặt nhân vật và sự kiện trong bối cảnh lịch sử cụ thể; bảo đảm tính khoa học, khách quan, cân bằng trong giáo dục lịch sử”.

7. Những phân tích trên đây tuy đơn giản nhưng đủ cho thấy việc la ó SGK “lật sử” khi chỉ dạy Nguyễn Ánh - Gia Long mà bỏ qua Nguyễn Huệ - Quang Trung chẳng qua là dựng lên “hiện trường giả”, để “báo động giả”. Nếu không phải do ác ý, cố tình bóp méo sụ thật, thì việc này có thể do lối đọc cắt xén, không đặt trong tổng thể SGK, không tìm hiểu kỹ tinh thần của Chương trình.

* *

Tôi chỉ đọc hiểu chương trình và SGK Lịch sử, bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” từ hiểu biết của một người không chuyên. Hi vọng, các chuyên gia về giáo dục lịch sử của Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ có những giải thích đầy đủ và sâu sắc hơn, nhưng chắc không khác với nhận thức của tôi là mấy.

------------

Ảnh tượng Quang Trung ở cả hai lớp 8 và 11.