Bauxite Việt Nam

Le Quang 

Mỗi khi ở VN, tôi thường đi bộ nhiều, cảm giác thiếu thốn diện tích cho người bộ hành trên vỉa hè đôi khi khiến ta phát cáu, nhưng hãy thử nhìn xem, chúng ta cũng không có làn cho người đi xe đạp, không có vị trí giao nhận hàng cho các cửa hiệu, không có bóng mát, không có chỗ tập xe an toàn cho trẻ em, các lối lên xuống vỉa hè cho người tàn tật cũng thiếu thốn, và bên dưới, chắc là cũng thiếu cống thoát nước hay hố cáp… như vậy rõ ràng là cách mà ta planning ra các khối phố hay trục tuyến là vấn đề có tính hệ thống; Chứ không thể cứ tạo ra mọi thứ một cách sai lầm rồi lại say sưa với các chiến dịch “giành lại” đầy chính nghĩa dạng khẩu hiệu được.

Quan sát từ góc độ quy hoạch, vỉa hè vốn không chỉ thuần túy chức năng lưu thông của người đi bộ. Vỉa hè về bản chất không phải chỉ là một dải lưu thông cho pedestrian [khách bộ hành]. Nó là lớp chuyển tiếp giữa công trình và lòng đường, là khoảng đệm giữa không gian riêng và không gian công cộng. Trên một vỉa hè đúng nghĩa luôn đồng thời tồn tại nhiều chức năng như đi bộ, tiếp cận công trình, dừng nghỉ ngắn, chờ xe bus, tổ chức dải cây xanh, đặt hạ tầng kỹ thuật, che chắn tạo bóng mát, tạo khoảng lưu thông chậm cho tầng trệt thương mại. Ở mức khái quát cao là chứa đựng một hệ thống tương tác xã hội thường nhật. Như vậy thì pedestrian chỉ là một thành phần của vỉa hè, còn bản thân vỉa hè phải được hiểu như một đối tượng spatial design [thiết kế không gian]. Hay có thể hình dung rằng nó là một sinh quyển chứ không phải là một đối tượng với chức năng duy nhất. Nói giành lại vỉa hè cho người đi bộ là không đủ, việc người đi bộ không có chỗ trên vỉa hè, thường là kết quả từ việc xem nhẹ thiết kế trục tuyến, dẫn tới việc nó chỉ đáp ứng được một vài loại đối tượng sử dụng, không phải là tất cả. 

Khi tham gia các đồ án quy hoạch ở VN, ta thấy vỉa hè vẫn được thiết kế như một phần hiển nhiên thừa ra từ kết quả kiến tạo giao thông đường bộ và plot phố, chứ chưa được xem xét như một không gian công cộng đa lớp. Một vỉa hè như vậy giống như thời xưa, khi kinh tế còn khó khăn thì cứ qua ngưỡng cửa, để lại giày dép bên ngoài là ta điềm nhiên bước thẳng vào phòng ăn của một gia đình, nơi mà nhiều khả năng là cả nhà người ta đang cơm nước trên một chiếc chiếu nhỏ bé ấm cúng. Thực tế thì trong quy hoạch, vỉa hè cần có cấu trúc sử dụng, có phân lớp không gian, có logic tổ chức giữa đi bộ, cây xanh, tiếp cận tầng trệt và hạ tầng đô thị. Nếu thiếu đi các phân lớp thì chỉ cần xuất hiện thêm một thành phần phi chính thống, như một xe máy dựng tạm, một quầy hàng nhỏ, một điểm giao nhận, hay một bà cụ già ngồi hóng mát dưới hiên nhà, tay phe phẩy chiếc quạt nan, là toàn bộ dòng đi bộ lập tức bị phá vỡ. Khi đó, bà cụ bị coi là đối tượng “lấn chiếm”, dù nguyên nhân sâu xa là thiết kế kém. Sẽ có ai đó gào lên rằng vỉa hè là của nhà nước, bà cụ đừng ngồi đấy, thì tôi sẽ cảm thông rằng đó là biểu hiện của một sự thiếu giáo dục và một tuổi thơ đầy khó khăn mà thôi. 

Nếu nói về các ví dụ điển hình về thiết kế trục tuyến thành công thì nó lại thành ra dài dòng và cái này giờ người ta hỏi AI là biết ngay. Vậy nên xin tóm lại rằng vấn đề của Việt Nam có lẽ không nằm ở việc truy quét vỉa hè, mà là đang thiếu một cách nhìn nhận thiết kế phân lớp cho vỉa hè. Một vỉa hè tốt tối thiểu phải gồm ba lớp: lớp đi bộ liên tục, thông suốt và không bị cản trở; lớp đệm kỹ thuật và vi khí hậu gồm cây xanh, cột đèn, biển báo, ghế ngồi, hố ga, hố cáp, chỗ trú mưa nắng; và lớp tiếp xúc với tầng trệt, nơi có thể chứa các hoạt động ngắn hạn như bà cụ trước hiên nhà mà ta nhắc tới ở trên, thương mại nhỏ hay giao tiếp công cộng trong khuôn khổ kiểm soát được. Khi ba lớp này bị chồng lên một dải hẹp vô tổ chức, xung đột là tất yếu chứ không phải là do thuần túy ý thức của số đông chúng sinh. 

Và mặc dù thường tỏ ra rất sắt máu kiểu công an với các không gian này, thì phần lớn các nhà đầu tư của VN, trái ngược với tình hinh chung về quy hoạch của TG, lại rất đam mê vẽ shophouse, thứ mà chỉ có thể tồn tại trong trạng thái đa năng của vỉa hè. Nếu còn làm việc như thế thì biết bao công an sinh ra mới đủ cho logic mâu thuẫn của chúng ta.

L.Q.

Nguồn: FB Le Quang 

* Tên bài do BVN đặt