Bauxite Việt Nam

Bùi Anh Chiến 

Nếu tự động hóa làm giảm mạnh thu nhập từ lao động mà không hình thành cơ chế phân phối thu nhập thay thế, nền kinh tế có thể rơi vào vòng xoáy tự hủy, sức mua giảm, doanh nghiệp giảm doanh thu, đầu tư chững lại, việc làm tiếp tục suy giảm và sức mua ngày càng yếu hơn.

Elon Musk nói rằng thời đại của lương đã chấm dứt, 200 năm qua con người bán thời gian sống để kiếm tiền, tức là anh bỏ ra 30-40 năm làm cho một công ty, và công ty trả tiền cho anh, đó là lương. Đơn giản vậy thôi.

Xin bàn một chút về cái gọi là thời kỳ lương chấm dứt, điều này có đúng không? Và nó có phải nguy cơ từ robot thay thế con người trong các đại công xưởng không? Chúng ta hãy nhìn vào xã hội Tư bản để hiểu nó hoạt động.

Máy móc có thể thay thế người lao động, nhưng không thể tự giải quyết bài toán tiêu thụ hàng hóa do chính nó sản xuất ra.

Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp không sản xuất chỉ để chứng minh mình có năng lực sản xuất. Họ sản xuất để bán hàng, thu doanh thu, thanh toán chi phí và tạo ra lợi nhuận. Muốn duy trì quá trình ấy, xã hội phải có sức mua. Mà trong nền kinh tế hiện đại, tiền lương chính là nguồn thu nhập chủ yếu của phần lớn xã hội loài người. Đây là mối liên hệ không thể bị xóa bỏ chỉ bằng sự xuất hiện của một loại công nghệ mới.

Mâu thuẫn giữa giảm chi phí và duy trì sức mua, đây chính là điển hình ở sự thay đổi tầm nhìn của công nghệ.

Hãy hình dung một doanh nghiệp ô tô thay thế 10.000 công nhân bằng robot. Chi phí nhân công giảm, năng suất tăng, giá thành sản phẩm có thể thấp hơn và lợi nhuận của doanh nghiệp có thể tăng lên. Xét riêng doanh nghiệp đó, đây là một quyết định kinh tế hợp lý nếu khoản đầu tư đem lại hiệu quả.

Nhưng hãy mở rộng phép tính ra toàn bộ nền kinh tế. Nếu hàng triệu doanh nghiệp cùng tự động hóa, hàng triệu người lao động có thể mất việc hoặc phải chấp nhận mức lương thấp hơn. Thu nhập của các hộ gia đình suy giảm, tiêu dùng yếu đi, nhu cầu mua ô tô, nhà ở, quần áo, dịch vụ du lịch và vô số hàng hóa khác cũng giảm theo.

Khi đó, doanh nghiệp đứng trước một loại mâu thuẫn kinh điển trong kinh tế học – Họ đã tìm cách sản xuất rẻ hơn, nhưng lại góp phần làm suy yếu sức mua của thị trường mà họ cần để tiêu thụ sản phẩm.

Đây không phải nhân tố khẳng định là cứ tự động hóa thì nền kinh tế sẽ suy thoái. Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp cho thấy năng suất tăng có thể làm giá hàng hóa giảm, tạo ra ngành nghề mới và nâng cao mức sống. Nhưng vấn đề gai góc nhất chính là ở tốc độ thay thế lao động, khả năng tạo việc làm mới và cách phân phối thành quả tăng năng suất. Nếu thu nhập của người lao động không theo kịp sự dịch chuyển đó, nền kinh tế có thể đối mặt với tình trạng cầu yếu kéo dài.

Vì vậy tiền lương là NGUỒN CẦU.

Tiền lương là một khoản chi phí. Nhưng xét ở quy mô toàn nền kinh tế, tiền lương còn là nguồn thu nhập giúp hàng triệu, hành tỷ người tham gia vào thị trường tiêu thụ.

Một doanh nghiệp có thể tăng lợi nhuận bằng cách cắt giảm nhân sự. Tuy nhiên, khi nhiều doanh nghiệp đồng thời thực hiện chiến lược ấy, tổng thu nhập từ lao động có thể giảm xuống. Nếu phần lợi nhuận tăng thêm chủ yếu tập trung vào những người sở hữu vốn, trong khi họ không tăng tiêu dùng tương ứng, tổng cầu có thể không tăng đủ để bù đắp phần sức mua bị mất.

Người giàu có thể mua thêm nhà, xe sang, cổ phiếu hoặc các tài sản đầu tư. Nhưng không thể mặc nhiên cho rằng số tiền đó sẽ thay thế hoàn toàn nhu cầu tiêu dùng của hàng triệu người lao động. Một nền kinh tế không thể chỉ dựa vào như cầu người giàu mua thêm tài sản để duy trì toàn bộ hoạt động sản xuất hàng hóa và dịch vụ được, nó quá nhỏ bé.

Và cái quan trọng nhất đó là: Chủ nghĩa tư bản không thể tồn tại chỉ bằng năng lực sản xuất được, nó phải là nền kinh tế tiêu dùng cực mạng, càng tiêu dùng, xã hội tư bản càng phát triển. 

Một trong những đặc điểm chủ chốt của chủ nghĩa tư bản là sản xuất hàng hóa để trao đổi trên thị trường nhằm thu lợi nhuận. Nhà máy có thể vận hành tự động, chi phí sản xuất có thể tiến gần đến mức rất thấp, nhưng hàng hóa vẫn cần người mua có khả năng thanh toán.

Cần nhấn mạnh rằng nhu cầu và sức mua không phải một. Con người có thể cần thực phẩm, nhà ở và dịch vụ y tế, nhưng nếu không có thu nhập hoặc tài sản để chi trả, nhu cầu ấy không thể chuyển thành doanh thu cho doanh nghiệp. Đây là lý do một xã hội có năng lực sản xuất dồi dào vẫn có thể tồn tại tình trạng người dân thiếu thốn trong khi hàng hóa không tiêu thụ được.

Nếu tự động hóa làm giảm mạnh thu nhập từ lao động mà không hình thành cơ chế phân phối thu nhập thay thế, nền kinh tế có thể rơi vào vòng xoáy tự hủy, sức mua giảm, doanh nghiệp giảm doanh thu, đầu tư chững lại, việc làm tiếp tục suy giảm và sức mua ngày càng yếu hơn.

Nói cách khác, năng suất sản xuất tăng không tự động đồng nghĩa với sự thịnh vượng được chia sẻ rộng rãi. Kết quả phụ thuộc vào việc chủ thể nào sở hữu máy móc, ai nhận được lợi nhuận và thu nhập được phân phối như thế nào? 

Chủ nghĩa tư bản không sống chỉ nhờ sản xuất hay lợi nhuận riêng lẻ, sâu xa hơn chính là năng lực liên tục tái tạo cả vốn lẫn thị trường. Tiền phải lưu thông, hàng hóa phải được tiêu thụ, vốn phải sinh lời và thu nhập phải quay trở lại nền kinh tế. Khi dòng vận động ấy bị đứt gãy trên diện rộng, toàn bộ hệ thống sẽ chịu khủng hoảng và sụp đổ. 

Nếu không chi tiêu, và chi tiêu liên tục, ngày mai sẽ không còn nước Mỹ hay chủ nghĩa tư bản. Sẽ không bao giờ có chuyện robot sẽ thay thế toàn bộ công việc con người, và không còn lương cho công dân, bởi lẽ điều này nó mâu thuẫn với sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản trong kinh tế toàn cầu.

Chủ nghĩa tư bản có thể thay đổi cách sản xuất, nhưng không thể phớt lờ quy luật căn bản của chính nó – muốn bán được hàng hóa, phải có người đủ khả năng mua chúng.

B.A.C.

Nguồn: FB Bùi Anh Chiến