Bauxite Việt Nam

Nguyễn Văn Tuấn 

Sự xuống cấp của niềm tin và sự trung thực – nỗi đau đó rất thật. 

Chữ “hèn” trong “nghĩ nhiều mà không dám nói ra” vẫn là câu hỏi mà mỗi trí thức hôm nay nên tự đặt cho mình. 

Hôm nọ tôi xem một video clip mà trong đó Đạo diễn Trần Văn Thuỷ nói về bối cảnh ra đời của cuốn phim "Hà Nội Trong Mắt Ai". 

Thấy trong phát biểu có nhiều điều rất đáng chú ý nên tôi nhờ AI trích xuất từ video. Tôi cố gắng biên tập nhưng chắc còn thiếu sót. Còn nhận xét của tôi thì ở phần dưới. 

________

https://www.youtube.com/watch?v=aAYk42NxwuU

Phát biểu được trích xuất từ video, từ phút 1:00: 

"Hơn 30 năm qua không biết bao nhiêu điều chứa chất mà lẽ ra bộ phim ấy phải lạc hậu rồi, lẽ ra bộ phim ấy không nên nhắc lại, lẽ ra bộ phim ấy nó phải chết rồi, theo đúng mọi nghĩa. 

Nhưng đến bây giờ chiếu ở đâu người ta thấy nó mới tinh và nó rất thời sự. 

Đấy là một tai họa cho đất nước chứ không phải là một chuyện hay gì. 

Bởi vì cái thời điểm bây giờ, so với 30 năm trước, khi tôi bấm máy làm bộ phim này, nó tệ hơn ngày xưa rất nhiều.

Mở mạng lên là thấy đâm, là giết, là hiếp, là cướp. 

Tất cả những việc mua quan bán chức, tất cả những việc các cháu bây giờ học hành tốt nhưng không có công ăn, việc làm. Mà muốn có công ăn việc làm thì phải phong bì thật dầy. Đau đớn quá! Xấu hổ quá! 

Xã hội chúng ta sở dĩ không khá lên được là vì không nói thật. 

Chúng ta hãy nói thật, bởi vì mỗi con người chỉ là hạt cát trong một cái xã hội. Có thể có điều đúng, điều sai, điều hay, điều dở. Nhưng nếu tất cả xã hội đều nghĩ một đằng nói một nẻo, đấy là một xã hội chết rồi. 

...

Rồi ông Nguyễn Văn Linh thì lại đi xem cái phim "Hà Nội Trong Mắt Ai" của tôi. 

Trước đó là ông [Phạm Văn] Đồng xem. Thú thật là sau khi bác Đồng xem xong, bác lặng người, bác bảo chiếu ngay cho nhân dân xem. 

Ngày 25 tháng 9 năm 1987, Văn phòng Trung ương ra một cái văn bản là phải chiếu, phải khôi phục cái bộ phim "Hà Nội Trong Mắt Ai". 

Chiếu cho ông Linh xem, thì ông ấy bảo là "nếu nó chỉ có thế này thôi thì tại sao lại cấm, hay vì trình độ của tôi có hạn mà tôi không hiểu được". 

Tôi thú thật với các bác, các anh chị, tôi nghe câu đó tôi xúc động lắm.

Thế sau đó thì trong cái giờ giải lao của ngày 6 tháng 10 năm 1987 ấy, Lưu Quang Vũ có đến bên cạnh tôi và bảo – "Thủy ơi, ông Linh muốn gặp cậu". 

Khi tôi theo lời Lưu Quang Vũ ra, đến trước mặt ông Linh, thì tôi rất là cảm động. Công việc nó nhiều, việc nhà nước, việc đảng, việc mình là cái hạt cát. Thế là cái quái gì thế nhỉ! 

Đang nghĩ thì ông ấy rất ân tình vỗ vai tôi, ông ấy bảo: "Tôi hiểu rồi. Tôi hiểu rồi. Có ý kiến rồi. Có văn bản rồi. Để cho cái phim 'Hà Nội Trong Mắt Ai' được chiếu lại". 

Thế xong rồi chỉ một tích tắc sau, ông ấy nghĩ thế nào đấy, ông nói câu tiếp là: "Theo tôi thì đồng chí phải làm tập 2". 

Ông ấy nói câu đó thì hoàn toàn tự nhiên ông ấy trong sáng. Ông ấy chẳng có nghĩ gì cả. 

Tôi nói: "Thưa, Tổng Bí thư nói gì ạ?" 

"Tôi nói là đồng chí nên làm tập 2".

Tôi về nhà, tôi bảo họa sĩ tên là Trịnh Quang Vũ ghi vào cái chữ "tập 2" dưới generic của cái phim "Chuyện Tử Tế". Tập 2 là ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư. Cho nên khi phát ra phim này ra chiếu, làm gì có hội đồng duyệt nào dám có ý kiến [...] Đấy là chỉ đạo của Tổng Bí thư!

Một điều đơn giản là không có ông ấy tôi bị bắt. 

Trời đất hình như cuộc đời mỗi con người mình không quyết định được mọi việc gì trên cuộc đời này cả, mà hình như cuộc đời mỗi chúng ta nó được lập trình ở đâu đó từ rất cao, rất xa; nó áp vào đời sống của chúng ta. 

Người xưa có nói "lập thân tối hạ thị văn chương" – Nghề của chúng tôi là nghề hèn, nghề mọn. Hèn vì nghĩ nhiều mà không dám nói ra. Mọn vì cái làm ra cũng không ai cần đến. 

Thực ra nó quá chính xác với cái thân phận của những trí thức đất nước này. 

Tôi luôn luôn cảm thấy sự cô đơn trong suốt cuộc đời của mình. Khi mà va chạm với đời sống, cũng như khi gặp những cam go khó khăn, mà người ta nghi ngờ tôi, người ta theo dõi tôi. Tôi là người sống cô đơn. Cô đơn ngay cả trong những việc mà đi tìm kiếm, đi nghĩ ngợi về, với một cái động cơ hết sức chính đáng và chân thành là làm những điều tốt đẹp."

Trần Văn Thuỷ

Phim Hà Nội Trong Mắt Ai:

https://youtu.be/0uBQV1gsaUA?si=tM5TjdY0UbkMRmwN

___

■ Nhận xét 

Thú thiệt với các bạn, tôi nghe những lời tâm sự này 2-3 lần mà vẫn còn nhiều dư âm lắm.

Với một tác phẩm nghệ thuật, “vẫn còn thời sự sau 30 năm” thường là lời khen. Với một bộ phim phê phán xã hội thì ngược lại. Như Đạo diễn Trần Văn Thủy nhận ra, tuổi thọ của “Hà Nội trong mắt ai” và “Chuyện tử tế” là thước đo cho những gì chưa thay đổi. Khi một bộ phim làm năm 1985 vẫn khiến khán giả hôm nay thấy như đang nói về mình, lỗi không nằm ở người làm phim.

Điều tôi chú ý nhứt không phải là những chuyện mua quan bán chức hay phong bì xin việc. Những chuyện ấy ai cũng biết. Tôi chú ý đến câu chuyện ông Nguyễn Văn Linh. Ông Thủy kể lại với lòng biết ơn, và lòng biết ơn ấy là chính đáng. Nhưng chi tiết “không có ông ấy – tôi bị bắt” cho thấy một điều đáng suy nghĩ hơn. Số phận của một tác phẩm, và của chính người làm ra nó, đã phụ thuộc vào một cá nhân chứ không dựa vào luật lệ hay thể chế.

Một xã hội mà sự thật chỉ được nói ra khi gặp may thì chưa thể gọi là một xã hội nói thật.

Đạo diễn Thủy cho rằng xã hội không khá lên được vì “nghĩ một đằng nói một nẻo”. Ai cũng đồng ý, nhưng tôi muốn nói thêm một điều. Không nói thật không chỉ là vấn đề đạo đức, mà còn làm hư hỏng khả năng tự sửa sai. Một hệ thống không nghe được phản hồi trung thực sẽ lặp lại cùng một sai lầm, và tiếp tục như thế trong 30 năm.

Tôi chỉ dè dặt ở nhận định rằng bây giờ “tệ hơn ngày xưa rất nhiều”. Về đời sống vật chất, khó có thể so những năm 1980 với hiện nay. Cảm giác “mở mạng lên là thấy đâm, giết” cũng một phần do mạng xã hội khuếch đại tin xấu. Nhưng nếu hiểu ông nói về sự xuống cấp của niềm tin và sự trung thực, thì nỗi đau đó rất thật. Chữ “hèn” trong “nghĩ nhiều mà không dám nói ra” vẫn là câu hỏi mà mỗi người làm trí thức hôm nay nên tự đặt cho mình. 

N.V.T.

Nguồn: FB Nguyễn Tuấn