Bauxite Việt Nam

Can Pham 

Muốn đánh giá phương án Hồ Gươm, cần làm rõ những bất cập hiện hữu, so sánh phương án cải tạo từng phần với phương án tái thiết tổng thể, xác định những giá trị có nguy cơ mất đi và chứng minh lợi ích công cộng của lựa chọn cuối cùng.

Trước khi chứng minh một phương án tái thiết có thể thực hiện, cần chứng minh vì sao đô thị phải thực hiện nó.

Trong bài phỏng vấn VnExpress ngày 9/10/2026, kiến trúc sư người Pháp Emmanuel Cerise đưa ra một nhận định đáng chú ý: Hồ Gươm chưa cần một dự án tái thiết quy mô lớn.

Đằng sau nhận định này không chỉ là quan điểm bảo tồn cảnh quan. Đó còn là một cách đặt vấn đề về mục đích của quy hoạch đô thị: Khi một không gian lịch sử vẫn đang thực hiện tốt nhiều chức năng, điều gì khiến chúng ta phải thay đổi nó trên quy mô lớn?

Emmanuel Cerise là ai?

Emmanuel Cerise là kiến trúc sư được đào tạo tại Pháp, tốt nghiệp Trường Kiến trúc Nancy năm 1999, nhận bằng DEA về dự án kiến trúc và đô thị năm 2001, sau đó lấy bằng tiến sĩ kiến trúc tại Đại học Paris 8 năm 2009. Ông là đại diện Vùng Île-de-France tại Hà Nội và Giám đốc Cơ quan hỗ trợ Hợp tác quốc tế Vùng Paris tại Việt Nam (PRX-Vietnam).

Ông đã tham gia các chương trình hợp tác về quy hoạch đô thị, giao thông và bảo tồn di sản giữa Hà Nội với vùng Île-de-France. Một ví dụ tiêu biểu là dự án trùng tu biệt thự số 49 Trần Hưng Đạo, nơi công tác bảo tồn dựa trên khảo sát kiến trúc, vật liệu và tư liệu lịch sử.

Kinh nghiệm này giúp ông có cơ sở thực tiễn để tham gia tranh luận về cách ứng xử với những không gian đô thị lâu đời. Tuy nhiên, bằng cấp và kinh nghiệm không thay thế việc kiểm chứng từng luận điểm cụ thể của ông.

Luận điểm thứ nhất: Hồ Gươm không phải một khu đất trống để thiết kế lại

Giá trị Hồ Gươm không chỉ nằm ở Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn hay một vài công trình kiến trúc. Nó còn nằm trong tổng thể mặt nước, cây cổ thụ, đường phố, tỷ lệ công trình, tầm nhìn và những hoạt động cộng đồng đã hình thành qua nhiều thế hệ.

Những yếu tố ấy liên kết với nhau tạo thành bản sắc của khu vực. Một công trình mới có thể đẹp hơn về hình thức nhưng vẫn làm suy giảm giá trị chung nếu phá vỡ tỷ lệ cảnh quan hoặc thay đổi cách con người trải nghiệm không gian.

Vì thế, bảo tồn Hồ Gươm không đơn giản là giữ lại một số di tích. Đó còn là bảo vệ những mối quan hệ không gian làm nên giá trị của toàn bộ khu vực.

 Luận điểm thứ hai: Cải tạo không đồng nghĩa với phá bỏ và xây mới

Cerise đề cao khả năng cải tạo, phục hồi hoặc chuyển đổi công năng của công trình hiện hữu trước khi lựa chọn phá bỏ.

Một tòa nhà cũ có thể không còn phù hợp với công năng ban đầu, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận rằng nó không còn giá trị. Cần khảo sát khả năng cải tạo, chi phí vận hành, yêu cầu kỹ thuật và giá trị lịch sử trước khi quyết định.

Tương tự, cây cổ thụ không thể được thay thế tương đương ngay lập tức bằng cây non. Giá trị của cây còn nằm ở bóng mát, hệ sinh thái, hình thái cảnh quan và ký ức cộng đồng.

Điều này không có nghĩa mọi công trình cũ hay mọi cây xanh đều bất khả xâm phạm. Nó có nghĩa rằng việc loại bỏ chúng phải được giải thích bằng những lý do cụ thể, thay vì chỉ dựa vào nhu cầu thực hiện một thiết kế mới.

Luận điểm thứ ba: Thận trọng với việc kết hợp ga C9 và phát triển thương mại

Một vấn đề đáng chú ý trong tranh luận Hồ Gươm là phương án kết hợp nhà ga C9 với không gian thương mại ngầm.

Nhà ga metro có chức năng phục vụ giao thông công cộng. Khi kết hợp thêm trung tâm thương mại và các hoạt động kinh doanh, nó có thể tạo ra lợi ích kinh tế, tăng tiện ích cho hành khách và khai thác hiệu quả không gian đô thị.

Nhưng hai mục tiêu này không hoàn toàn đồng nhất. Một tổ hợp thương mại quy mô lớn cũng có thể làm tăng lưu lượng người, nhu cầu vận chuyển và áp lực lên không gian công cộng.

Công trình ngầm còn đặt ra những vấn đề kỹ thuật về kết cấu, thông gió, thoát hiểm, chống thấm và chiều sâu đất dành cho bộ rễ cây xanh.

Vì vậy, cần đánh giá cụ thể quy mô xây dựng, dự báo lưu lượng người, giải pháp kết cấu và tác động đến cảnh quan trước khi quyết định.

Câu hỏi không phải là có nên phát triển thương mại quanh Hồ Gươm hay không, mà là quy mô thương mại nào phù hợp với chức năng giao thông và sức chịu tải của một khu vực lịch sử đặc biệt.

Luận điểm thứ tư: Quy hoạch cần chứng minh tính cần thiết và minh bạch về phương án lựa chọn

Theo Cerise, cần xác định rõ mục tiêu, đánh giá chuyên môn và xem xét các phương án thiết kế trước khi triển khai những thay đổi lớn. Ông cũng đặt vấn đề về việc lựa chọn phương án Hồ Gươm mà không qua thi tuyển thiết kế, theo thông tin ông nêu trong cuộc phỏng vấn.

Nhận định này cần được đối chiếu với hồ sơ lựa chọn tư vấn và quy trình phê duyệt thực tế. Không tổ chức thi tuyển không mặc nhiên đồng nghĩa với vi phạm pháp luật; điều quan trọng là phải xác định đúng quy định áp dụng và chất lượng của quy trình ra quyết định.

Với một không gian có giá trị lịch sử như Hồ Gươm, việc công khai các phương án thay thế và giải thích lý do lựa chọn sẽ giúp xã hội đánh giá được những lợi ích, chi phí và tổn thất mà dự án có thể tạo ra.

Kết luận

Giá trị lớn nhất trong phản biện của Emmanuel Cerise không nằm ở quốc tịch hay chức danh của ông, mà ở câu hỏi ông đặt ra đối với logic quy hoạch.

Một dự án có thể hiện đại hơn, khai thác được nhiều diện tích hơn và tạo ra những công trình đẹp hơn. Nhưng những lợi ích ấy chưa tự động chứng minh rằng tái thiết quy mô lớn là lựa chọn cần thiết.

Muốn đánh giá phương án Hồ Gươm, cần làm rõ những bất cập hiện hữu, so sánh phương án cải tạo từng phần với phương án tái thiết tổng thể, xác định những giá trị có nguy cơ mất đi và chứng minh lợi ích công cộng của lựa chọn cuối cùng.

Trước khi chứng minh một phương án tái thiết có thể thực hiện, cần chứng minh vì sao đô thị phải thực hiện nó.

Đó là câu hỏi đáng được đặt ra với mọi dự án can thiệp vào không gian lịch sử Hồ Gươm. 

C.P.

Nguồn: FB Can Pham