Bauxite Việt Nam

Nguyễn Văn Tuấn 

Nhân việc Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đang lấy ý kiến góp ý dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, xin chia sẻ ý kiến của một Giáo sư Việt kiều Úc.

Bauxite Việt Nam

Nhân đọc bài trên Giáo dục Việt Nam về sự thay đổi của chức danh giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam, tôi muốn chia sẻ một thực tế ít được nhắc đến: ở phương Tây, chức danh giáo sư cũng đã thay đổi rất nhiều, từ ý nghĩa học thuật đến tiêu chuẩn bổ nhiệm.

Có một thời, được bổ nhiệm giáo sư (Professor) ở một đại học phương Tây là một thành tựu rất lớn trong sự nghiệp học thuật. Chức danh đó thường dành cho những người có nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo thế hệ kế tiếp và được cộng đồng khoa học quốc tế công nhận. Số người đạt đến chức danh giáo sư tương đối ít, và chính sự hiếm hoi đó làm cho chức danh prestigious.

Nhưng thời thế đã thay đổi.

Ngày nay, ở Úc và nhiều nước phương Tây, chức danh giáo sư đã trở nên đa dạng hơn. Xin kể ra vài chức danh tiêu biểu:

• Giáo sư 'thực thụ' (full professor)

• Giáo sư nghiên cứu (research professor)

• Giáo sư giảng dạy (teaching professor)

• Giáo sư lâm sàng (clinical professor)

• Giáo sư thực hành (professor in practice)

• Giáo sư danh dự (honorary professor)

• Giáo sư kiêm nhiệm (adjunct professor)

• v.v.

'Thực thụ' là cách dịch phổ biến, chứ tôi thấy nó hơi ... kỳ kỳ Nếu full professor là 'thực thụ', chẳng lẽ các gíao sư khác không thực thụ? Bậy. Đáng lí ra nên dịch là 'chánh thức' – tôi nghĩ. 

Và cả giáo sư được bổ nhiệm vì những đóng góp trong công nghiệp hay nghệ thuật. Tiêu chuẩn giữa các trường đại học cũng rất khác nhau.

Sự thay đổi này có lý do. Đại học ngày nay đảm nhận nhiều nhiệm vụ hơn trước. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra một câu hỏi: Khi cùng một danh xưng giáo sư được dùng để công nhận những thành tựu rất khác nhau, liệu danh xưng ấy có còn mang ý nghĩa như trước?

■ Một thời làm giáo sư không dễ

Tôi xin kể một kinh nghiệm cá nhân.

Chừng 20 năm trước, khi nộp hồ sơ xin đề bạt chức full professor / giáo sư tại Đại học New South Wales (UNSW), tôi phải chuẩn bị một bộ hồ sơ dày hơn 100 trang. Ngoài lí lịch khoa học, tôi phải chọn 10 công trình nghiên cứu tiêu biểu, viết giải trình về đóng góp của từng công trình, và cung cấp những tài liệu chứng minh ảnh hưởng học thuật, từ báo cáo hội nghị đến những bằng chứng công nhận của cộng đồng chuyên môn. Rất mệt mỏi, phải có sự giúp đỡ của thủ thư mới làm được.

Hồ sơ được gởi cho các giáo sư thuộc các đại học quốc tế đẳng cấp cao hơn hoặc bằng UNSW bình duyệt. Phần lớn là những giáo sư tại các đại học Ivy League ở Mỹ và Tây Âu.

Sau nhiều tháng chờ đợi, tôi được mời phỏng vấn. Viện nghiên cứu nơi tôi làm việc còn tổ chức một buổi phỏng vấn thử để chuẩn bị cho tôi. Buổi phỏng vấn chính thức có tám thành viên hội đồng, và người đứng đầu đơn vị của tôi chỉ tham dự với tư cách quan sát viên.

Sau buổi phỏng vấn, tôi lại chờ thêm gần sáu tháng mới nhận được quyết định.

Trong thư thông báo, Vice-Chancellor (giống như hiệu trưởng) của UNSW viết một câu mà tôi vẫn còn nhớ:

“Promotion to Professor at UNSW is a significant achievement, given the standard of scholarly work and effort reflected in the criteria.”

Tạm dịch: Được thăng chức giáo sư tại UNSW là một thành tựu đáng kể, xét đến những tiêu chuẩn học thuật và công sức mà ứng viên phải đáp ứng.

Tôi kể chuyện này để cho thấy quan niệm về chức danh giáo sư thời đó – Đó là sự công nhận một quá trình đóng góp học thuật lâu dài, được đánh giá bởi những người có đủ chuyên môn và tương đối độc lập với ứng viên.

Sau này, tôi có dịp tham gia hội đồng xét bổ nhiệm và đề giáo sư tại Đại học UTS. Qua những trường hợp tôi trực tiếp tham gia, quy trình đã khác nhiều. Hội đồng chủ yếu xem xét hồ sơ, thảo luận và đi đến quyết định. Không có phỏng vấn ứng viên như tôi từng trải qua. Có nhiều trường hợp, hồ sơ không gởi ra ngoài bình duyệt. 

Một quy trình ngắn hơn không đương nhiên có nghĩa là tiêu chuẩn thấp hơn. Nhưng sự khác biệt cho thấy cách các đại học đánh giá và công nhận thành tựu học thuật đã thay đổi.

■ Giáo sư ngày nay phổ biến hơn trước

Sự thay đổi còn thể hiện qua số liệu.

Một nghiên cứu của Đại học Melbourne về nhân sự đại học Úc trong ba thập niên cho thấy tỉ lệ giảng viên thuộc nhóm professoriate, bao gồm Associate Professor và Professor, đã tăng từ khoảng 14% vào năm 1989 lên khoảng 24% vào năm 2020.

Như vậy, chức danh thuộc nhóm giáo sư ngày nay phổ biến hơn nhiều so với ba, bốn thập niên trước.

Số lượng giáo sư tăng có thể phản ảnh đội ngũ học thuật ngày càng trưởng thành, nhiều người có thành tựu hơn, hoặc cơ cấu nhân sự đại học đã thay đổi.

Điều đáng chú ý là ngày nay, giáo sư ngày càng được xem như một bậc thăng tiến nghề nghiệp trong hệ thống đại học, bên cạnh ý nghĩa truyền thống là sự công nhận vị thế học thuật xuất sắc.

Hai quan niệm ấy có liên quan, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

■ Khi một phóng viên ảnh trở thành giáo sư

Một trường hợp đang gây tranh luận trên báo chí Úc là việc bổ nhiệm một phóng viên ảnh làm giáo sư thực thụ của Đại học Quốc gia Úc (Australian National University, tức ANU). Cần nói thêm rằng ANU là một đại học thuộc hàng danh giá nhứt nước Úc và thường được xếp hạng 'top 20' trên thế giới. 

Anh ấy vốn là một phóng viên ảnh có nhiều năm kinh nghiệm, từng làm việc cho các tờ báo lớn và đoạt giải thưởng báo chí. Theo tường trình của tờ 'The Saturday Paper', anh không có bằng đại học hay tiến sĩ, nhưng được bổ nhiệm làm “Full Professor” và làm sếp School of Cybernetics.

Có thể thấy trong giới khoa bảng, văn bằng tiến sĩ không phải lúc nào cũng là điều kiện tuyệt đối để được công nhận giáo sư. Một nghệ sĩ, nhà văn, kiến trúc sư hoặc chuyên gia có thành tựu xuất sắc vẫn có thể đóng góp rất lớn cho đại học.

Vấn đề nằm ở loại chức danh và quy trình bổ nhiệm.

ANU có một chức danh gọi là “Professor in Practice” dành cho những người có thành tựu nghề nghiệp đặc biệt ngoài con đường nghiên cứu truyền thống. Theo bài tường thuật hồ sơ xin thăng chức Full Professor của anh ấy không được hội đồng xét duyệt chấp thuận, nhưng sau đó quyết định được lãnh đạo đại học đảo ngược.

■ Một trường hợp khác tại UTS

Ở Đại học UTS cũng có một trường hợp đặc biệt. Bà tốt nghiệp tiến sĩ vào tháng 10/2024 và vài tháng sau (năm 2025) thì được thăng chức full professor, đồng thời đảm nhiệm vai trò lãnh đạo về giáo dục.

Cần chú ý là hoàn tất PhD gần đây cũng không có nghĩa là toàn bộ kinh nghiệm nghề nghiệp của người đó chỉ bắt đầu từ thời điểm nhận bằng.

Trường hợp này cho thấy một thực tế: Hai người cùng mang chức danh Professor có thể được bổ nhiệm dựa trên những loại thành tựu rất khác nhau.

Và từ đó nảy sinh câu hỏi: làm thế nào xác định rằng những thành tựu khác nhau ấy đạt cùng một mức độ xuất sắc?

Ở Úc, chức danh giáo sư là do đại học đề bạt hoặc bổ nhiệm. Thành ra, uy tín của chức danh professor còn phụ thuộc vào sự công nhận của cộng đồng học thuật và nghề nghiệp rộng lớn hơn.

Ở đây, cần phân biệt hai khái niệm: academic rank và academic distinction. Một bên là cấp bậc trong hệ thống nhân sự đại học. Bên kia là vị thế học thuật được cộng đồng chuyên môn công nhận.

Lý tưởng nhứt là hai điều ấy đi cùng nhau. Nhưng trên thực tế, chúng không phải lúc nào cũng trùng hợp.

■ Chức danh giáo sư rồi sẽ đi về đâu?

Tôi nghĩ sự thay đổi của chức danh Professor tại Úc đem lại một bài học đáng suy nghĩ cho cuộc thảo luận về giáo sư, phó giáo sư ở Việt Nam.

Ở Việt Nam, người ta thường tranh luận về việc Nhà nước hay trường đại học nên có quyền công nhận và bổ nhiệm giáo sư. Có ý kiến cho rằng nên giao quyền này cho các đại học, như cách nhiều nước phương Tây đang làm.

Nhưng kinh nghiệm quốc tế cho thấy giao quyền cho đại học cũng đặt ra những vấn đề mới. Khi mỗi trường có tiêu chuẩn và cách đánh giá khác nhau, cùng một chức danh có thể mang những ý nghĩa rất khác nhau.

Quyền tự chủ đại học cần đi cùng trách nhiệm giải trình. Trường đại học phải có khả năng giải thích vì sao một người được bổ nhiệm giáo sư, dựa trên thành tựu gì, được ai đánh giá, và những thành tựu ấy có đáp ứng chuẩn mực học thuật tương xứng hay không.

Tôi vẫn nghĩ chức danh giáo sư nên giao cho đại học quyết định, nhưng dựa trên những tiêu chuẩn minh bạch (và không quá công thức). Đó là chức danh dành cho những người đã đạt đến vị thế xuất sắc trong chuyên ngành, dù con đường đi đến đó là nghiên cứu, giảng dạy hay thực hành nghề nghiệp.

Đại học Việt Nam có thể làm như Úc, tức mở rộng các con đường dẫn đến chức danh giáo sư. Điều đó phù hợp với sự phát triển của xã hội. Nhưng mở rộng con đường không có nghĩa là hạ thấp đích đến.

Một đại học có thể trao cho ai đó chức danh giáo sư. Nhưng chính thành tựu và sự công nhận độc lập của cộng đồng chuyên môn mới đem lại uy tín cho chức danh đó.

Nếu một ngày danh xưng giáo sư chỉ còn là một bậc thăng tiến trong hệ thống nhân sự, thì điều đánh mất không chỉ là uy tín của chức danh, mà còn là một phần uy tín của chính trường đại học.

N.V.T. 

Nguồn: FB Nguyễn Tuấn