Bauxite Việt Nam

Altaf Moti, Asia Times – October 2, 2026

Ba Sàm lược dịch

Liệu cuộc chiến Iran có đang trở thành một mặt trận gián tiếp khác trong cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn giữa Mỹ và Trung Quốc?

Liệu Washington có đang gián tiếp đối đầu với Bắc Kinh trong cuộc chiến chống lại Iran, và nếu có, liệu những căng thẳng ngầm này có sớm bùng phát thành xung đột công khai?

Cuộc chiến giữa Hoa Kỳ và Iran không còn chỉ là sự đối đầu giữa Washington và Tehran. Một cuộc tranh giành quyền lực thứ hai đang hình thành song song và ở phía sau cuộc xung đột này.

Trung Quốc không trực tiếp giao chiến với Hoa Kỳ, nhưng các mối liên kết về kinh tế, công nghệ và ngoại giao của nước này với Iran đang gây trở ngại cho chiến lược cũng như khả năng giành chiến thắng của Washington trong cuộc xung đột.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn và quan trọng: Liệu cuộc chiến Iran có đang trở thành một mặt trận gián tiếp khác trong cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn giữa Mỹ và Trung Quốc?

Trump đã có quyết định đúng đắn khi từ chối đề xuất của Iran 

Không có bằng chứng nào cho thấy Washington đang có chiến tranh với Bắc Kinh. Thực tế, hai cường quốc này đã thể hiện thiện chí với nhau tại hội nghị thượng đỉnh gần đây giữa ông Trump và ông Tập Cận Bình ở Washington.

Tuy nhiên, cuộc xung đột Iran đang đẩy hai cường quốc vào thế cạnh tranh trực tiếp về năng lượng, các biện pháp trừng phạt, công nghệ, an ninh hàng hải và – có lẽ quan trọng nhất – là cán cân quyền lực trong tương lai tại Trung Đông.

Trung Quốc là huyết mạch kinh tế của Iran

Trung Quốc giữ một vị trí đặc biệt trong nền kinh tế thời chiến của Iran. Đây là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran (chiếm 13-14% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc trước chiến tranh) và vẫn là một trong những đối tác kinh tế quan trọng nhất của Tehran trong suốt cuộc xung đột.

Các giao dịch mua bán này đã mang lại cho Iran nguồn thu thiết yếu trong bối cảnh nước này chịu các lệnh trừng phạt do Mỹ dẫn đầu. Các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc đóng vai trò đặc biệt quan trọng do ít chịu ảnh hưởng từ hệ thống tài chính phương Tây hơn so với các tập đoàn dầu khí nhà nước lớn của Trung Quốc.

Washington đã đáp trả bằng cách mở rộng các biện pháp trừng phạt đối với các công ty, thương nhân và mạng lưới hậu cần của Trung Quốc có liên quan đến dầu mỏ và công nghệ nhạy cảm của Iran. Mỹ cũng nhắm vào các mạng lưới thu mua có liên hệ với Trung Quốc, vốn bị cáo buộc hỗ trợ Iran tiếp cận công nghệ có khả năng phục vụ nghiên cứu hạt nhân và phát triển tên lửa.

Bài toán Trung Quốc trong các lệnh trừng phạt Iran của Trump 

Điều này đặt Washington vào một thế kẹt chiến lược ngày càng siết chặt. Việc trừng phạt các công ty Iran là một chuyện, nhưng trừng phạt các định chế tài chính lớn của Trung Quốc có thể biến cuộc xung đột Iran thành một cuộc đối đầu kinh tế quy mô lớn hơn với Trung Quốc.

Các báo cáo gần đây đã đề cập đến việc các nhà cung cấp Trung Quốc vận chuyển linh kiện lưỡng dụng (có thể dùng cho cả mục đích dân sự và quân sự) sang Iran; trong đó được cho là bao gồm các thiết bị điện tử và những mặt hàng khác có khả năng hỗ trợ các hệ thống quân sự cũng như hoạt động sản xuất máy bay không người lái. Các quan chức Mỹ cũng đang xem xét những cáo buộc cho rằng các thực thể Trung Quốc đã cung cấp hình ảnh vệ tinh liên quan đến một cuộc tấn công của Iran nhắm vào cơ sở có quân đội Mỹ đồn trú tại Jordan. Trung Quốc đã bác bỏ các cáo buộc này, trong khi Tổng thống Donald Trump công khai hạ thấp mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

Tuy nhiên, ranh giới giữa công nghệ thương mại và hỗ trợ quân sự ngày càng trở nên khó duy trì. Chiến tranh hiện đại phụ thuộc vào các hệ thống định vị, hình ảnh vệ tinh, thiết bị liên lạc, linh kiện điện tử và công nghệ sản xuất tiên tiến.

Một quốc gia không cần phải trực tiếp gửi tên lửa hay binh lính mới có thể gây ảnh hưởng hoặc thậm chí định đoạt cục diện chiến tranh; họ có thể cung cấp các linh kiện giúp quân đội của một quốc gia khác trở nên mạnh mẽ và có khả năng chống chịu tốt hơn khi bị tấn công. Chính vì lý do đó, Washington hiện đang theo dõi sát sao Trung Quốc.

Eo biển Hormuz: Điểm yếu chung

Trung Quốc phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu mỏ từ Trung Đông, do đó khả năng Iran gây gián đoạn hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz đặt ra vấn đề kinh tế trực tiếp cho Bắc Kinh.

Washington cũng muốn duy trì sự thông suốt của tuyến đường thủy này, nhưng vì những lý do kinh tế và chiến lược rộng lớn hơn. Trong các cuộc thảo luận trước đây, ông Trump và ông Tập Cận Bình đã nhất trí rằng eo biển này cần được giữ mở để đảm bảo dòng chảy năng lượng tự do. Bắc Kinh phản đối việc quân sự hóa tuyến đường thủy này và kêu gọi giảm leo thang căng thẳng.

Kết quả là sự trùng hợp hiếm thấy về mặt lợi ích. Trung Quốc không muốn Iran sụp đổ, nhưng cũng không muốn một cuộc chiến kéo dài gây bất ổn cho vùng Vịnh và đe dọa nguồn cung năng lượng. Do đó, Bắc Kinh có lợi ích trong việc vừa bảo vệ sự tồn tại về mặt kinh tế của Tehran, vừa kiềm chế cuộc chiến.

Hai hình ảnh trái ngược với Israel và Iran tại Liên Hợp Quốc – Thể hiện thói đạo đức giả lan tới toàn cầu và nỗi sợ hãi bạo quyền 

Tuy nhiên, sự ủng hộ của Bắc Kinh có những giới hạn rõ ràng. Nước này không tham chiến với tư cách là đồng minh quân sự của Iran, nhiều lần kêu gọi đàm phán và tự định vị mình là bên có thể đóng vai trò trung gian hòa giải ngoại giao.

Mới đây, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã nói với người đồng cấp Iran rằng Bắc Kinh sẵn sàng bảo vệ “các quyền và lợi ích hợp pháp” của Iran, đồng thời kêu gọi cả Tehran và Washington kiềm chế và quay lại bàn đàm phán.

Trung Quốc cũng có quan hệ kinh tế sâu rộng với Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và các quốc gia vùng Vịnh khác; điều này khiến việc cam kết vô điều kiện với Iran trở nên tốn kém. Iran có giá trị chiến lược đối với Bắc Kinh, nhưng không phải là con đường duy nhất để Trung Quốc tiếp cận năng lượng, gia tăng ảnh hưởng hay thâm nhập khu vực.

Cuộc chiến trong khuôn khổ sự cạnh tranh lớn hơn

Cuộc cạnh tranh quy mô lớn hơn này còn vượt xa phạm vi vấn đề Iran. Washington đang nỗ lực chứng minh rằng các biện pháp trừng phạt, sức mạnh quân sự và quyền kiểm soát hệ thống tài chính quốc tế của Mỹ vẫn có thể cô lập một quốc gia thù địch theo cách gây tổn thất nặng nề.

Bắc Kinh đang chứng minh rằng các công cụ trừng phạt có những giới hạn nhất định khi một cường quốc khác vẫn tiếp tục giao thương với bên bị trừng phạt. Mỗi thùng dầu Iran đến được Trung Quốc đều làm giảm hiệu quả các biện pháp trừng phạt của Mỹ, và mỗi lô hàng công nghệ Trung Quốc xuất sang Iran lại làm suy yếu các quy định kiểm soát xuất khẩu của Mỹ.

Trong khi đó, những tranh chấp tại eo biển Hormuz bộc lộ sự phụ thuộc cũng như những điểm yếu của cả hai cường quốc này đối với cùng một hệ thống năng lượng khu vực. Do đó, cuộc xung đột liên quan đến Iran đang đồng thời thử thách giới hạn quyền lực của Mỹ và khả năng chống chịu về mặt kinh tế của Trung Quốc.

Phương Tây tỏ thái độ bất mãn trong khi Trump giải quyết thế bí về vấn đề Iran 

Tất nhiên, nếu gọi đây là một cuộc chiến tranh không tuyên bố giữa Mỹ và Trung Quốc thì có phần thái quá. Hai cường quốc này không trực tiếp giao chiến với nhau tại Iran. Tuy nhiên, việc coi Trung Quốc là nhân tố không liên quan đến cuộc xung đột này cũng là một nhận định sai lầm.

Cuộc xung đột liên quan đến Iran đã trở thành một đấu trường nữa để Mỹ và Trung Quốc thử thách năng lực của nhau trong việc chi phối và định hình các sự kiện bên ngoài biên giới quốc gia. Washington dựa vào các biện pháp trừng phạt, áp lực quân sự và sức mạnh tài chính để thực thi quyền lực; trong khi Bắc Kinh sử dụng thương mại, hoạt động mua năng lượng, ảnh hưởng ngoại giao cùng các mạng lưới kinh tế và chuỗi cung ứng.

Vấn đề quan trọng không hẳn là liệu Trung Quốc có công khai tham chiến để ủng hộ Tehran hay không, mà là liệu cuộc xung đột này có đẩy sự cạnh tranh Mỹ-Trung vượt ra khỏi phạm vi thương mại và công nghệ để trở thành một cuộc tranh giành rộng lớn hơn về quyền định hình trật tự quốc tế mới đang dần hình thành.

Đó có thể chính là yếu tố quan trọng nhất liên quan đến vai trò của Trung Quốc trong vấn đề này. 

A.M.

---

Altaf Moti là một nhà báo, người viết chuyên mục và chuyên gia phân tích địa chính trị uy tín, chuyên sâu về an ninh quốc tế và tài chính toàn cầu. Ông có các bài viết đăng trên nhiều cơ quan truyền thông quốc tế, bao gồm The Arab Weekly, Eurasia Review và Middle East Online).

Nguồn bản dịch: Ba Sàm