Sau thời Đông Đức, đương thời Việt Nam

Substack Carl Robinson

Ba Sàm lược dịch

Đôi lời của người dịch: “Chúng ta có thể không ngừng chỉ trích một điều gì đó, trong khi vẫn gắn bó sâu sắc với sự tồn tại của nó”.

Tác giả Carl Robinson liên hệ từ nước Đông Đức những ngày tàn của nó với Việt Nam ngày nay.

Có điều, ông có thể chưa thấy hết, hoặc không muốn đẩy tới tận cùng, rằng cái tự “chỉ trích” nhưng vẫn “gắn bó” trong rất nhiều con người ở xứ này nó gấp nhiều lần ở Đông Đức.

Đơn cử gần nhất, những người vẫn lớn tiếng “chống lật sử”, họ cũng đôi khi bức bối với tham nhũng, đôi lúc ta thán về nó.

Chỉ thế thôi!

Nhưng trong sâu thẳm những con người đó, họ không (muốn) thấy rằng mình tự mâu thuẫn với chính mình, vì vô hình trung đang tìm cách bảo vệ cùng lúc cái họ cho là “chính sử” và sự tồn tại của cái thứ mà họ vẫn đang ta thán.

Hai thứ đó như cặp song sinh và cộng sinh.

Ba Sàm

Vài tuần sau khi đăng bài Vietnam is the New East Germany, tôi tình cờ đọc một cuốn tiểu thuyết viết về những ngày cuối cùng của Cộng hòa Dân chủ Đức (GDR) – tác phẩm đã gợi cho tôi nhiều suy ngẫm về lòng trung thành, bản sắc cá nhân và nỗi khó khăn khi phải buông bỏ.

Ngày 30 tháng 9, tôi cho ra mắt bài viết “Việt Nam là Đông Đức mới”. Vài tuần sau đó, một cách hoàn toàn ngẫu nhiên, tôi tìm thấy tại thư viện Wollongong một cuốn tiểu thuyết kể về một mối tình trong những ngày cuối cùng của Đông Đức. Ban đầu, tôi cứ ngỡ đó là một câu chuyện lãng mạn, nhưng hóa ra nội dung lại hoàn toàn khác biệt: cuốn sách đi sâu vào lý do tại sao con người vẫn giữ lòng trung thành với những điều mà bản thân họ thực chất đã chẳng còn tin tưởng nữa.

Cuốn tiểu thuyết đó là Kairos của tác giả Jenny Erpenbeck — người từng giành giải International Booker Prize. Tác phẩm lấy bối cảnh giai đoạn hoàng hôn của Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức) vào khoảng giữa đến cuối thập niên 1980s. Xét trên bề mặt, đây là câu chuyện về mối quan hệ nồng cháy giữa Katharina, một cô gái trẻ ở Đông Berlin, và Hans, một nhà văn kiêm phát thanh viên lớn tuổi hơn cô rất nhiều. Họ yêu nhau say đắm. Hoặc ít nhất, họ tin là như vậy.

Ban đầu, tôi tưởng mình đã đoán trước được diễn biến câu chuyện: một người đàn ông lớn tuổi, một cô gái trẻ, sự ám ảnh lẫn nhau, một mối tình vụng trộm trong bóng tối — kiểu tình yêu “chênh lệch tuổi tác” vốn đã xuất hiện trong văn chương suốt nhiều thế kỷ qua.

Nhưng Erpenbeck lại có ý đồ khác.

Khi câu chuyện tiến triển, mối quan hệ ấy dần trở nên ngột ngạt. Hans bám víu, thao túng, xin lỗi rồi lại trừng phạt, đồng thời luôn đòi hỏi sự trung thành tuyệt đối. Katharina không ít lần tìm thấy lý do để rời xa ông ta, nhưng rồi cô vẫn cứ quay lại. Đã hơn một lần, tôi thầm hét lên với những trang sách: “Lạy Chúa, hãy bảo hắn cút đi và tiếp tục sống cuộc đời của mình đi chứ!”.

Vậy mà cô ấy vẫn không làm thế.

Đó cũng là lúc tôi nhận ra, cuốn tiểu thuyết này thực chất chẳng phải là chuyện tình lãng mạn đơn thuần.

Song hành với mối quan hệ đó là sự sụp đổ dần dần của chính nước Đông Đức. Nhà nước này vẫn tồn tại, dù nhiều công dân của nó từ lâu đã chẳng còn đặt niềm tin vào đó nữa. Đây từng là một quốc gia được xây dựng trên nền tảng của chiến thắng và hy sinh, trên niềm tin rằng lịch sử đã minh chứng cho sự tồn tại của nó. Những người hùng của quốc gia ấy là có thật, và huyền thoại về sự ra đời của nó từng mang sức lay động mạnh mẽ. Thế nhưng, vào cuối thập niên 1980s, câu chuyện chính thống dường như ngày càng tách biệt khỏi trải nghiệm đời thường. Các thể chế vẫn tiếp tục vận hành. Những khẩu hiệu vẫn được lặp đi lặp lại. Cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn.

Những người hùng là có thật. Chiến thắng là có thật. Tuy nhiên, cả hai đều chẳng đủ sức duy trì niềm tin mãi mãi.

Điều khiến tôi ấn tượng nhất chính là sự tương đồng giữa mối quan hệ trong tác phẩm và hệ thống chính trị bao quanh nó. Trong cả hai trường hợp, điều khó khăn nhất không phải là nhận ra rằng có thứ gì đó đã đổ vỡ, mà là hình dung về bản thân khi không còn thứ đó nữa.

Chính tại đây, tôi bắt đầu nghĩ ít hơn về Đông Đức và nghĩ nhiều hơn về Việt Nam.

Qua nhiều năm, tôi đã gặp không ít người Việt Nam than phiền gay gắt về nạn tham nhũng, bộ máy quan liêu, những điều vô lý từ phía chính quyền và sự lạm quyền tùy tiện. Một số người tỏ ra vô cùng thẳng thắn khi trò chuyện riêng tư. Thế nhưng, nhiều người trong số họ vẫn gắn bó sâu sắc với các thể chế và những câu chuyện định hình nên cuộc đời mình. Những lời chỉ trích của họ thường nhắm vào các khiếm khuyết của hệ thống thay vì nhắm vào chính sự tồn tại của nó. Ý nghĩ rằng hệ thống ấy có thể biến mất hoàn toàn đôi khi còn gây bất an hơn cả những vấn đề mà họ vẫn thường than phiền.

Sự gắn bó này không nhất thiết xuất phát từ hệ tư tưởng mà phần nhiều là do cảm xúc. Katharina liên tục than phiền về Hans. Cô nhìn thấy những khiếm khuyết của ông ta và phải chịu khổ vì chúng. Vậy mà, trong phần lớn cuốn tiểu thuyết, viễn cảnh sống thiếu ông ta lại đáng sợ hơn cả việc tiếp tục sống cùng ông ta.

Nhận ra vấn đề và thoát khỏi nó là hai chuyện hoàn toàn khác biệt.

Những câu chuyện mà chúng ta thừa hưởng, những hệ thống mà chúng ta vận hành bên trong, cùng những bản dạng mà chúng ta xây dựng xung quanh chúng, sẽ không tự nhiên biến mất chỉ vì chúng ta trở nên hoài nghi. Con người hoàn toàn có khả năng ôm giữ hai suy nghĩ mâu thuẫn cùng một lúc. Chúng ta có thể không ngừng chỉ trích một điều gì đó, trong khi vẫn gắn bó sâu sắc với sự tồn tại của nó.

Cần phải nói rõ rằng, Việt Nam không phải là Đông Đức. Lịch sử không bao giờ lặp lại một cách rập khuôn như vậy. Hoàn cảnh khác biệt, quỹ đạo lịch sử khác biệt, và thực tế chính trị cũng khác biệt. Mọi sự so sánh đều chỉ mang tính tương đối.

Tuy nhiên, điều mà Erpenbeck khắc họa không chỉ là một hệ thống chính trị, mà là một trạng thái tâm trí. Bà nắm bắt được khoảnh khắc khi thói quen trở nên mạnh mẽ hơn niềm tin, khi bản dạng cá nhân lấn át lý trí, và khi lòng trung thành vẫn tồn tại bền bỉ ngay cả khi niềm xác tín đã dần phai nhạt.

Có lẽ đó là lý do tại sao cuốn tiểu thuyết vẫn còn đọng lại trong tâm trí tôi rất lâu sau khi đã đọc xong. Tại sao con người vẫn gắn bó với những mối quan hệ không còn mang lại cho họ hạnh phúc? Tại sao công dân vẫn trung thành với những thể chế mà họ không ngừng chỉ trích? Tại sao các cá nhân vẫn bám víu vào những câu chuyện mà bản thân họ không còn hoàn toàn tin tưởng?

Có lẽ là vì sau một thời gian, họ không còn biết mình sẽ là ai nếu thiếu đi những điều đó.

Lời bạt: Tôi chỉ hy vọng rằng một ngày nào đó, tác phẩm Kairos sẽ được dịch sang tiếng Việt.

C.R.

Dịch giả gửi BVN 

 

Sáng lập:

Nguyễn Huệ Chi - Phạm Toàn - Nguyễn Thế Hùng

Điều hành:

Nguyễn Huệ Chi [trước] - Phạm Xuân Yêm [nay]

Liên lạc: bauxitevn@gmail.com

boxitvn.online

boxitvn.blogspot.com

FB Bauxite Việt Nam


Bài đã đăng

Được tạo bởi Blogger.

Nhãn