Bauxite Việt Nam

Nguyễn Minh Đức

Chuyên gia luật và chính sách công

8 nghị quyết về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh đã được ban hành. Theo đó 890 điều kiện được bãi bỏ, 4 điều kiện được đơn giản hóa, dự kiến giảm hơn 50% thời gian thực hiện và chi phí tuân thủ cho đối tượng chịu tác động, so với năm 2024.

Khi công khai các phương án, các doanh nghiệp đã ấm thân, có giấy phép "dắt lưng" sẽ lại đề nghị giữ lại rào cản, hoặc ít nhất là đề xuất đưa ra lộ trình dài hạn. Bộ ngành cũng không muốn "buông quyền" của mình. Họ sẽ dựa vào đó mà đề xuất lên Chính phủ.

Quản trị quốc gia không tránh được việc có các loại giấy phép. Để phân biệt được giấy phép nào thực sự cần thiết, giấy phép nào đang gây cản trở đòi hỏi không chỉ tâm huyết, trí tuệ mà cả sự kiên định và dũng khí trước các cuộc giằng co lợi ích.

Cách đây mấy năm, tôi tham gia cuộc họp về điều kiện kinh doanh của một ngành cụ thể. Trên thị trường lúc đó chỉ có hai doanh nghiệp đã được cấp phép. Có hai quy định được thảo luận rất kỹ là thủ tục để xin phép kinh doanh lần đầu, và thủ tục để mở rộng quy mô kinh doanh.

Doanh nghiệp thứ nhất ủng hộ mạnh mẽ việc siết chặt thủ tục xin phép lần đầu. Họ muốn quy định càng khó càng tốt: vốn phải lớn, quy mô phải lớn, nhân sự phải có bằng cấp, kinh nghiệm. Họ nêu đủ lý do nghe rất "vì cộng đồng" như: quy mô nhỏ thì không an toàn, khó quản lý, quyền lợi người tiêu dùng không được bảo đảm.

Nhưng những người trong cuộc họp đều hiểu, doanh nghiệp này vận động ban hành điều kiện giấy phép thật khó, để không có "ông khác" nhảy vào cạnh tranh với họ.

Đến khi tranh luận về các thủ tục mở rộng quy mô kinh doanh, chính doanh nghiệp đó đề nghị bãi bỏ bớt. Bởi họ đang trên đà phát triển, có dự định tăng quy mô để chiếm thị phần.

Doanh nghiệp còn lại đứng lên ủng hộ siết chặt thủ tục vì họ sợ mất thị phần vào ông thứ nhất.

Các tranh luận về điều kiện kinh doanh, giấy phép con, thủ tục gia nhập thị trường thường xuyên rơi vào nghịch lý. Doanh nghiệp đã xin được giấy phép thì kiên quyết đòi giữ, thậm chí nâng điều kiện càng khó càng tốt. Doanh nghiệp chưa xin được giấy phép thì còn nhỏ, chưa có tên tuổi, không được mời đến để hỏi ý kiến.

Nghịch lý này khiến cho các thảo luận về cắt giảm giấy phép con thường khởi đầu rất hào hứng, quyết liệt, nhưng kết cục không được như mong đợi.

Một lần khác, có một loại giấy phép khá vô lý xuất hiện, không theo quy định nào, tức là cán bộ tùy nghi quyết định. Một doanh nghiệp hỏi tôi về cách vượt qua giấy phép này.

Tôi hỏi lại: "Sao các bạn không kiến nghị bỏ hẳn giấy phép đó đi"?

Họ đáp: "Vậy thì đánh cược quá. Nếu không bỏ được, chúng em sợ sẽ chẳng bao giờ xin được phép nữa".

Cuối cùng, loanh quanh luẩn quẩn một thời gian, doanh nghiệp chỉ dám đề xuất điều chỉnh quy định một tí ti để phù hợp với trường hợp của riêng mình mà thôi.

Rất hiếm doanh nghiệp dám kiến nghị mạnh mẽ, vì họ vẫn nằm trong vòng quản lý của các cơ quan.

Tôi làm chính sách hơn chục năm, mới chỉ thấy có ba trường hợp mà doanh nghiệp dám kiến nghị phản đối giấy phép con. Đó đều là khi giấy phép mới khiến họ bị dồn đến đường cùng, không còn cửa làm ăn, họ mới dám kêu mạnh.

Nhưng tôi lại từng gặp trường hợp không ít doanh nghiệp vận động để bộ đưa ra giấy phép kinh doanh mới cho ngành của họ. Bạn có thể ngạc nhiên hỏi: Vì sao đang tự do không muốn, lại muốn chui vào rọ?

Thì bởi doanh nghiệp đó đã tính toán: nếu phải xin phép, họ có khả năng xin phép tốt nhất, và đó chính là lợi thế cạnh tranh so với đối thủ. Tình trạng này không hiếm, thậm chí có thể là một chiến lược kinh doanh hiệu quả.

Chẳng hạn, trước 2017, Nghị định 83 quy định các cây xăng được cấp phép phù hợp với quy hoạch, có khoảng cách tối thiểu. Mục tiêu chính sách là nhằm cân đối cung cầu trên thị trường, nhưng thường bị lạm dụng để tạo cơ chế xin cho mỗi lần điều chỉnh quy hoạch.

Năm 2018, Bộ Công Thương bãi bỏ quy hoạch xăng dầu, trả thị trường về cho quy luật cung cầu và cạnh tranh. Các cây xăng chỉ cần đáp ứng điều kiện về an toàn cháy nổ và quản lý chất lượng là được cấp phép. Nhờ đó, nhiều cây xăng mọc lên, phá vỡ thế độc quyền của những cây xăng cũ. Người tiêu dùng được hưởng lợi, nhưng các cây xăng cũ lại gửi đơn kêu cứu khắp nơi.

Khi không muốn cạnh tranh một cách sòng phẳng, họ mượn bàn tay hữu hình của Nhà nước để loại bỏ đối thủ.

Các chiến dịch cắt giảm giấy phép con rất dễ rơi vào hình thức. Có vô số cách để vẫn đạt mục tiêu cắt giảm trên giấy nhưng mọi thứ vẫn y nguyên trên thực tế. Từng có trường hợp cơ quan soạn thảo báo cáo giảm một nửa số điều kiện kinh doanh bằng cách nhập hai cái gạch đầu dòng viết chung vào một; hay cắt ở Nghị định nhưng giữ nguyên ở tiêu chuẩn, quy chuẩn.

Điều này từng diễn ra ở các chiến dịch cắt giảm giấy phép con trước đây, giúp các con số báo cáo rất đẹp, nhưng môi trường kinh doanh chưa thực sự tốt lên.

Đợt này, Chính phủ đang lên phương án cắt giảm điều kiện kinh doanh mạnh mẽ.

8 nghị quyết về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh đã được ban hành. Theo đó 890 điều kiện được bãi bỏ, 4 điều kiện được đơn giản hóa, dự kiến giảm hơn 50% thời gian thực hiện và chi phí tuân thủ cho đối tượng chịu tác động, so với năm 2024.

Khi công khai các phương án, các doanh nghiệp đã ấm thân, có giấy phép "dắt lưng" sẽ lại đề nghị giữ lại rào cản, hoặc ít nhất là đề xuất đưa ra lộ trình dài hạn. Bộ ngành cũng không muốn "buông quyền" của mình. Họ sẽ dựa vào đó mà đề xuất lên Chính phủ.

Quản trị quốc gia không tránh được việc có các loại giấy phép. Để phân biệt được giấy phép nào thực sự cần thiết, giấy phép nào đang gây cản trở đòi hỏi không chỉ tâm huyết, trí tuệ mà cả sự kiên định và dũng khí trước các cuộc giằng co lợi ích.

Chỉ khi nào lãnh đạo và đội ngũ tham mưu đủ kiên định, đủ dũng khí trong các cuộc họp, việc cắt giảm giấy phép con mới bảo đảm thực chất. Dũng khí này sẽ mang tính quyết định với sự phát triển kinh tế của đất nước trong nhiều năm tới.

N.M.Đ.

Nguồn: vnexpress.net

---

Đọc thêm:

Trên cắt giảm, dưới mọc ra 

Thứ Tư, 29/4/2026

Nguyễn Thanh Cảnh

Kỹ sư, doanh nhân

Một văn bản đồng ý không phải giấy phép. Một xác nhận đủ điều kiện không phải giấy phép. Một thông báo chấp thuận không phải giấy phép. Nhưng tất cả đều có thể hoạt động như giấy phép, và đều có thể nằm ngoài tầm kiểm soát của các cơ chế giám sát nào hiện hành.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh là cần thiết, nhưng chừng nào tư duy soạn thảo, thực thi dịch vụ công vẫn xuất phát từ câu hỏi "nhà nước cho phép đến đâu" thay vì "doanh nghiệp có quyền gì", thì điều kiện mới sẽ tiếp tục được tạo ra, chỉ với tên gọi khác.

Một hãng sản xuất các sản phẩm từ sữa của Australia tìm đến tôi để được tư vấn về giải pháp logistics cho dự định nhập khẩu và phân phối hàng hóa tại Việt Nam.

Trong số giấy tờ cần chuẩn bị trước khi hàng đến Việt Nam, một chứng từ doanh nghiệp phải có là "văn bản đồng ý và hướng dẫn kiểm dịch" của Cục Chăn nuôi và Thú y.

Điều kiện để được "đồng ý" không dễ nắm bắt, và lô hàng hoàn toàn có thể bị "không đồng ý" kèm theo một lý do kỹ thuật nào đó.

Đây không phải tình huống ngoại lệ. Đây là quy trình bình thường theo Thông tư 01/2026/TT-BNNMT - và là ví dụ cho một loại "giấy phép con" mà các báo cáo cắt giảm điều kiện kinh doanh khó có thể thống kê được. Vì nó không được gọi là "giấy phép".

Theo quy định tại Thông tư 01/2026, quy trình nhập khẩu động vật và sản phẩm động vật vẫn trải qua cơ chế "đăng ký", "khai báo" và tiếp tục được số hóa mạnh mẽ. Dù hồ sơ không còn yêu cầu "giấy phép" như một cách giảm bớt rào cản hành chính, thực tế, bước then chốt vẫn nằm ở "văn bản đồng ý và hướng dẫn kiểm dịch cho chủ hàng" từ Cục Chăn nuôi và Thú y. Nếu thiếu đi văn bản này trong trình tự đăng ký, mọi nỗ lực kiểm dịch tại cửa khẩu đều vô hiệu, và lô hàng không thể thông quan.

Về hình thức, đây không phải giấy phép, nó là "văn bản đồng ý". Về tính chất nội dung, nó tương tự giấy phép: một cơ quan nhà nước có quyền cho phép hoặc từ chối một hoạt động kinh doanh hợp pháp.

Sự khác biệt về tên gọi tạo ra hệ quả rất cụ thể. Theo các quy định hiện hành về kiểm soát thủ tục hành chính, nếu một cơ quan yêu cầu giấy phép thì phải công bố rõ thủ tục, điều kiện, thời gian cấp phép, và Cục Kiểm soát thủ tục hành chính có trách nhiệm giám sát.

Nhưng "văn bản đồng ý" không phải giấy phép, nên không chịu cùng mức độ ràng buộc về công khai, minh bạch tương tự. Cục Chăn nuôi và Thú y sẽ căn cứ vào "tình hình dịch bệnh, hệ thống quản lý giám sát dịch bệnh, giám sát vệ sinh thú y của nước xuất khẩu và các thông tin khác" - những tiêu chí mang tính kỹ thuật, phụ thuộc đánh giá chuyên môn và thông tin cập nhật - nên doanh nghiệp khó tiên lượng.

Kết quả, doanh nghiệp có thể gánh chịu rủi ro của một giấy phép mà không được bảo vệ, giám sát bởi các quy tắc của một giấy phép.

Điều đáng nói hơn nằm ở tầng pháp lý phía trên. Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi Luật Thú y quy định tại Điều 46 rằng: "Căn cứ tình hình dịch bệnh, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có văn bản hướng dẫn tổ chức, cá nhân có liên quan thực hiện kiểm dịch động vật".

Luật trao cho Bộ quyền "hướng dẫn" - tức là giải thích, chỉ dẫn cách thực hiện kiểm dịch. Nhưng Thông tư 01/2026 đã trao thêm cho Cục Chăn nuôi và Thú y quyền "đồng ý" hoặc "không đồng ý", tức là quyền cho phép hoặc từ chối doanh nghiệp thực hiện kiểm dịch ngay từ đầu.

Đây không chỉ là chuyện của một thông tư hay một cục quản lý. Đây là dẫn chứng cho một rủi ro hệ thống: khi Chính phủ cắt giảm điều kiện kinh doanh ở tầng Luật và Nghị định, các điều kiện mới có thể được tạo ra ở tầng Thông tư - chỉ cần đặt tên khác đi; thậm chí ở những tầng thấp hơn nữa: công văn hướng dẫn nghiệp vụ, thông báo nội bộ, văn bản đồng ý.

Một văn bản đồng ý không phải giấy phép. Một xác nhận đủ điều kiện không phải giấy phép. Một thông báo chấp thuận không phải giấy phép. Nhưng tất cả đều có thể hoạt động như giấy phép, và đều có thể nằm ngoài tầm kiểm soát của các cơ chế giám sát nào hiện hành.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh là cần thiết, nhưng chừng nào tư duy soạn thảo, thực thi dịch vụ công vẫn xuất phát từ câu hỏi "nhà nước cho phép đến đâu" thay vì "doanh nghiệp có quyền gì", thì điều kiện mới sẽ tiếp tục được tạo ra, chỉ với tên gọi khác.

Giải pháp vì vậy không chỉ là rà soát văn bản, mà là đảo ngược logic soạn thảo, thực thi dịch vụ công: mặc định doanh nghiệp có quyền, trừ khi Luật quy định cụ thể điều ngược lại. Đây chính là viễn kiến về chính phủ "kiến tạo" thực chất, không phải chính phủ "quản lý".

N.T.C.

Nguồn: vnexpress.net

*

Hai lần lùi nghị định

Thứ Hai, 23/3/2026 

Nguyễn Thanh Cảnh

Tuần trước, chúng tôi được một khách hàng đề nghị dự toán chi phí và dự thảo hồ sơ để nhập khẩu lô hàng thịt nguội, xúc xích từ Pháp về Việt Nam.

Tôi rà lại các văn bản hướng dẫn cũng như Nghị định 46 thì bất lực trước sự lúng túng và rối rắm của các cơ quan quản lý.

Chúng tôi chưa biết đăng ký kiểm tra chất lượng hàng hóa ở đâu - dù có tín hiệu là vẫn giữ nguyên như cũ, nhưng chưa có căn cứ nào để biết nơi đăng ký kiểm tra, dự báo chi phí và thời gian thông quan.

Đến nay, điều duy nhất chắc chắn là Nghị định 46 - hướng dẫn thực hiện Luật An toàn thực phẩm - và Nghị quyết 66.13 - về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm - sẽ tiếp tục ngưng hiệu lực. Chúng tôi sẽ phải chờ tới 15/7.

Hợp đồng này coi như bỏ. Không chỉ riêng công ty tôi, không chỉ mình mối làm ăn này, việc đầu tư kinh doanh của nhiều doanh nghiệp hiện nay rơi vào tình trạng "án binh bất động".

Nghị định 46 và Nghị quyết 66 chưa kịp thực hiện đã phải lùi tới hai lần, phản ánh sự lúng túng nội tại của cơ quan quản lý nhà nước, và là cơ sở có thực cho sự hoang mang của doanh nghiệp về gánh nặng chi phí tuân thủ và cơ hội.

Cộng đồng doanh nghiệp sẽ tiếp tục chờ đợi thêm 90 ngày trong vùng xám pháp lý, với câu hỏi vẫn treo lơ lửng: sau ngày 15/7/2026, khung quy định cuối cùng sẽ như thế nào?

Sự lúng túng, rối rắm này có gốc rễ từ đâu?

Công văn 1705 của Bộ Y tế - về xử lý vướng mắc Nghị định 46 và Nghị quyết 66 - dẫn báo cáo của 19 tỉnh, thành phố cho biết: 100% chưa thực hiện chỉ định cơ sở kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước, chưa giao hoặc chỉ định cơ quan kiểm tra nhà nước về thực phẩm nhập khẩu.

Không phải một vài tỉnh. Không phải đa số. Là toàn bộ 19 tỉnh, thành phố gửi báo cáo. Trong khi còn 15 tỉnh, thành khác thậm chí chưa gửi báo cáo; dù trách nhiệm này đã được giao cho địa phương từ ngày 1/7/2025 - tức 6 tháng trước khi Nghị định 46 có hiệu lực.

Sự chuẩn bị cho thực thi kiểm tra an toàn thực phẩm là bằng không. Đây là câu chuyện giữa các bộ: Y tế, Công thương, Nông nghiệp và Môi trường; giữa trung ương và địa phương. Điều này là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cảnh ùn tắc tại các cửa khẩu từ 28/1 đến 5/2.

Trong phần phân tích nguyên nhân tại Công văn 1705, Bộ Y tế liệt kê hàng loạt hành vi sai phạm của doanh nghiệp: lợi dụng cơ chế tự công bố để quảng cáo sản phẩm kém chất lượng, nhập khẩu nguyên liệu gần hết hạn sử dụng với giá rẻ rồi tái chế thành sản phẩm mới, thậm chí đưa hàng giả vào thị trường.

Những điều này là sự thật và cần được xử lý nghiêm. Nhưng Bộ không đề cập đến vai trò của chính cơ quan quản lý trong các sai phạm đó - trong khi thừa nhận rằng việc kiểm tra nhà nước "chỉ dựa trên hồ sơ khai báo" và "chỉ lấy mẫu kiểm nghiệm khi có cảnh báo từ nước ngoài hoặc khi phát hiện vi phạm qua thanh tra".

Nếu hệ thống kiểm soát đã vận hành như vậy trong nhiều năm, thì trách nhiệm để xảy ra sai phạm không chỉ thuộc về doanh nghiệp.

Siết điều kiện kinh doanh của doanh nghiệp mà không đồng thời siết cơ chế kiểm soát quyền lực của chính cơ quan thực thi thì giống như sửa chữa phần sàn của một ngôi nhà dột từ mái. Điều cần đặt lên hàng đầu vẫn là cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, trách nhiệm công vụ của cán bộ, và triết lý tạo thuận lợi cho kinh doanh thay vì đặt thêm rào cản.

Tính đến ngày ban hành Công văn 1705 - gần hai tháng sau khi Nghị định 46 có hiệu lực - Bộ Y tế vẫn chưa nhận được văn bản chính thức từ hai bộ còn lại về nhiều nội dung quan trọng: hướng dẫn phân cấp cho UBND tỉnh, danh sách cơ quan kiểm tra nhà nước, cơ sở kiểm nghiệm trong lĩnh vực thuộc bộ này quản lý.

Công văn 1705 nhắc đi nhắc lại cụm từ "đến nay Bộ Y tế chưa nhận được văn bản chính thức" đến mức trở thành một điệp khúc xuyên suốt tài liệu.

Khi ba bộ cùng quản lý một lĩnh vực mà không thể đưa ra hướng dẫn thống nhất sau gần hai tháng, niềm tin của doanh nghiệp vào sự nhất quán trong quản lý nhà nước không thể không lung lay.

Điều cơ quan quản lý nên làm trước tiên là chứng minh năng lực thực thi của mình - rồi mới đặt ra quy định. Không phải ngược lại.

Khi sự đã rồi, thay vì vá tiếp, nên làm lại từ gốc.

Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 14 đề nghị bổ sung Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) vào chương trình lập pháp năm 2026 của Quốc hội. Đây là tín hiệu đáng chú ý. Nghị định 46 và Nghị quyết 66 sửa đổi có thể nhanh chóng chết yểu nếu Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) làm vô hiệu những nỗ lực vá víu vụng về đang diễn ra.

Thay vì tiếp tục kéo dài sự chờ đợi bằng các vòng sửa đổi nghị định, hướng đi hợp lý hơn là hủy bỏ cả hai văn bản (Nghị định 46 và Nghị quyết 66.13) nhiều vấn đề này, tập trung nguồn lực để xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) một cách thực chất.

Khoảng lùi đến ngày 15/7 cần được sử dụng để trả lời câu hỏi quan trọng hơn: chúng ta muốn quản lý an toàn thực phẩm bằng triết lý nào trong giai đoạn mới?

Các quy định cốt lõi cần được đặt ngay tại tầng luật thay vì văn bản dưới luật - vì luật do Quốc hội ban hành ổn định hơn, ít bị điều chỉnh tùy nghi hơn, và buộc các bên phải tranh luận công khai trước khi thông qua.

Luật là nơi thể hiện triết lý quản lý, còn nghị định là công cụ triển khai. Nếu triết lý chưa được làm rõ, hoặc đang trong quá trình điều chỉnh, thì việc siết chặt bằng quy định chi tiết ở cấp nghị định không chỉ ít ý nghĩa, mà còn có nguy cơ "đóng đinh" một cách tiếp cận đã lỗi thời, khiến quá trình sửa luật sau này trở nên khó khăn hơn.

Luật hay Nghị định đều xuất phát từ Bộ Y tế soạn thảo. Nhưng việc cụ thể hóa tại Luật sẽ giúp hạn chế "tùy nghi quyền lực" trong thực thi - và đảm bảo sự nhất quán của triết lý quản lý, dù là "siết" hay "lỏng".

Doanh nghiệp sẽ thích ứng được với bất kỳ yêu cầu nào, miễn là yêu cầu đó rõ ràng, ổn định và được thực thi nhất quán.

N.T.C.

Nguồn: vnexpress.net