Bauxite Việt Nam

Bùi Anh Chiến 

Ấn Độ hôm nay và trong vài ngày tới đăng cai hội nghị BRICS. 

Tầm nhìn của tổ chức này là gì, các lợi ích chung của họ – quân sự, kinh tế, ý thức hệ... ra sao khi xét đến một tập hợp thành viên rất đa dạng như vậy, và BRICS có thể tác động thế nào đến cuộc chiến ở Ukraine?

Chúng ta cùng xem xét một cách thấu đáo và thực tế.

Trước tiên, chúng ta phải nhìn nhận khách quan rằng BRICS không phải là một liên minh quân sự, càng không phải một NATO phương Đông như nhiều người muốn và hay nhắc tới. Nếu nhìn BRICS bằng tầm nhìn một khối đồng minh thống nhất, chúng ta sẽ rất dễ đánh giá sai ý nghĩa cũng như mục tiêu thực sự của tổ chức này.

Cơ chế vận hành của BRICS là một cơ chế để những quốc gia không muốn trật tự quốc tế tiếp tục vận hành theo mô hình mà Mỹ và phương Tây giữ vai trò trung tâm, họ đang tìm cách gia tăng không gian chiến lược cho chính mình.

Nói một cách dễ hiểu, BRICS không thể đánh bại phương Tây, nhưng họ muốn phương Tây không còn khả năng một mình quyết định trật tự toàn cầu. Đó chính là một mục tiêu chủ yếu khi Trung Quốc kêu gọi một liên minh lớn như thế.

Nhìn vào thành phần BRICS có thể thấy vì sao họ không thể là đồng minh hoặc hoạt động như một tổ chức quân sự thống nhất như NATO. Trung Quốc và Ấn Độ cạnh tranh ảnh hưởng tại châu Á, Trung Á, thậm chí có tranh chấp biên giới. Trung Quốc và Brazil không có cùng ưu tiên địa chính trị, một nước tận Châu Á và một nước tận Nam Mỹ, cách nửa vòng trái đất không có cùng tiếng nói chính trị nào. Nga thì cần phá thế cô lập, trong khi Ấn Độ vẫn duy trì quan hệ quốc phòng rất sâu sắc với Mỹ và các nước phương Tây. Các thành viên cũng có những hệ thống chính trị, mô hình kinh tế và lợi ích an ninh hoàn toàn khác nhau, làm sao có thể là liên minh?

Tuy vậy, điều đó chưa đủ với góc nhìn chiến lược, bởi vì BRICS không cần phải thống nhất về mọi thứ. Chỉ cần thống nhất ở một số vấn đề chủ chốt là đủ: Tăng quyền tự chủ chiến lược, giảm sự phụ thuộc vào các thiết chế tài chính phương Tây, mở rộng thương mại giữa các nước đang phát triển và tạo thêm những trung tâm quyền lực bên ngoài tầm với của Hoa Kỳ và NATO - EU. Đây mới là nền tảng chiến lược của BRICS.

Trong lĩnh vực kinh tế, mục tiêu quan trọng nhất hiện nay chưa phải là tẩy chay USD trong thương mại. Điều đó gần như không thể xảy ra trong tương lai gần, bởi sức mạnh của USD không chỉ đến từ quy mô nền kinh tế Mỹ, nó còn từ hệ thống tài chính, thị trường vốn, trái phiếu chính phủ và mạng lưới thương mại toàn cầu được xây dựng quanh đồng tiền này, USD vẫn bất bại, quá khó để đối đầu. Nhưng BRICS chọn phương án dễ hơn.

BRICS hiểu rõ sức mạnh của USD, họ đi đường vòng, tức là tạo ra cơ chế thanh toán khác.

Thanh toán bằng đồng tiền quốc gia, mở rộng các ngân hàng phát triển chung, tăng thương mại nội khối, xây dựng hệ thống thanh toán thay thế và giảm sự phụ thuộc vào những cơ chế mà phương Tây có khả năng kiểm soát, tất cả những việc đó đều nhằm một mục tiêu là làm giảm khả năng một trung tâm quyền lực có thể dùng sức mạnh tài chính để gây sức ép lên toàn bộ hệ thống của mình. 

Đây cũng chính là lý do cuộc chiến Ukraine có ý nghĩa đặc biệt đối với BRICS.

Các biện pháp trừng phạt nhằm vào Nga đã cho các nước khác thấy sức mạnh khổng lồ của hệ thống tài chính phương Tây. Nhưng chính sự bá đạo này cũng thúc đẩy một số quốc gia tìm kiếm những con đường thay thế, bởi lẽ họ nhìn thấy phương Tây quá mạnh về thể chế kinh tế, luật kinh tế và sức mạnh tập thể,  không có đối thủ nào chịu được nếu họ đồng lòng muốn diệt .

Nga nghiễm nhiên trở thành trường hợp thử nghiệm lớn nhất. Nga bị hạn chế tiếp cận công nghệ, vốn và thị trường phương Tây, nhưng đồng thời chuyển hướng xuất khẩu năng lượng sang Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều thị trường khác. Điều này cho thấy một nền kinh tế lớn bị trừng phạt vẫn có thể tìm cách tái cấu trúc dòng thương mại nếu có đủ những đối tác nằm bên ngoài hệ thống trừng phạt.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ BRICS không phải cơ chế cứu Nga vì lợi ích của Nga. Trung Quốc mua năng lượng Nga vì nó rẻ, có lợi cho Trung Quốc. Ấn Độ mua dầu Nga vì nó vẫn rẻ, có lợi cho Ấn Độ. Brazil duy trì quan hệ với Nga vì lợi ích của Brazil. Không ai trong số họ muốn hy sinh lợi ích quốc gia của mình để cứu Nga cả. Nga đang dần trở thành một thuộc địa tài nguyên theo đúng nghĩa đen của nó.

Đó chính là bản chất của BRICS, tức là hợp tác nhưng không liên minh, cạnh tranh nhưng không nhất thiết đối đầu, cùng chống lại sự độc quyền quyền lực của Phương tây nhưng không cùng chia sẻ một hệ tư tưởng chung nào cả.

Đối với cuộc chiến của Ukraine, tác động lớn nhất của BRICS là họ giúp Nga duy trì không gian kinh tế, ngoại giao và thương mại miễn cưỡng vừa đủ để tiếp tục cuộc chiến lâu dài. Đồng thời, Trung Quốc, Ấn Độ và Brazil cũng không muốn cuộc chiến kéo dài quá lâu. Một cuộc chiến càng lâu thì giá năng lượng, lương thực, vận tải và nguyên liệu càng biến động, trong khi nguy cơ xung đột lan rộng càng lớn.

Vì vậy, họ muốn Nga không bị đánh bại đến mức mất vị thế, nhưng cũng không muốn Nga có một chiến thắng quá lớn làm thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực tại châu Âu.

Đây là điểm rất quan trọng. BRICS không giúp Putin, họ chỉ đang tối đa hóa lợi ích của chính mình trong một cuộc khủng hoảng quốc tế. Đây chính là cái điều đã được đúc kết – trong khủng hoảng, tìm thấy lợi thếlà vậy đấy.

Và đó cũng là lý do BRICS khó trở thành một khối chống phương Tây thống nhất. Ấn Độ không muốn Trung Quốc trở thành bá chủ châu Á. Brazil không muốn bị kéo vào cạnh tranh Mỹ-Trung, sự kinh hãi của các nước Nam Mỹ và Trung Mỹ, khi nhìn thấy tấm giương của Venezuela và Panama vẫn còn đó. Các nước Trung Đông muốn bảo vệ lợi ích của mình giữa nhiều trung tâm quyền lực. Nga muốn duy trì vị thế cường quốc, trong khi Trung Quốc muốn định hình lại cán cân quyền lực toàn cầu theo hướng có lợi cho họ.

BRICS vì thế có thể chưa phải là trật tự thế giới mới, nhưng nó đang được hy vọng là một trong những công cụ quan trọng nhất của quá trình hình thành trật tự đó. Đây là cuộc cạnh tranh giữa hai mô hình mới, Phương Tây là trật tự quốc tế trong đó Mỹ và các đồng minh giữ vị trí trung tâm, đối đầu với BRICS là một hệ thống nhiều trung tâm quyền lực mới, ở đó có Trung Quốc, Ấn Độ, Nga, Brazil, các nước Trung Đông và những cường quốc mới nổi muốn có tiếng nói lớn hơn.

Ukraine chỉ là một trong những chiến trường của cuộc chuyển dịch ấy. Cuộc chiến Ukraine có thể kết thúc trong 2 năm nữa, nhưng quá trình tái phân bổ quyền lực mà nó thúc đẩy sẽ còn kéo dài nhiều thập niên sau. Nếu phương Tây không giúp được Ukraine chiến thắng, thế giới này sẽ nghịch chuyển một trận kinh thiên, nhưng nếu Ukraine thắng, phương Tây vẫn sẽ khẳng định quyền lực bá chủ trung tâm trong cơ cấu quyền lực thế giới.

B.A.C.

Nguồn: FB Rùa Tiên Sinh