Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi 

Từ một làng đạo tự phát, nghĩ về mô hình "làng xã hội chủ nghĩa"…

Tân Hà: Ngôi làng bát quái 70 năm và bài toán "thuận thiên" giữa xứ trà B'Lao.

Giữa cao nguyên B'Lao, một cộng đồng giáo dân di cư năm 1954 đã dựng nên một đồ án quy hoạch chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam đương đại – lấy nhà thờ làm tâm, tỏa ra tám trục lộ theo hình bát quái. 

Bảy mươi năm đô thị hóa cuốn qua, làng Tân Hà vẫn giữ nguyên hình hài ban đầu. Đằng sau vẻ đẹp lạ mắt trên ảnh flycam là cả một tư duy "thuận thiên" — trị thủy, phòng vệ, và tổ chức cộng đồng — mà người viết bài này cho rằng đáng được nhìn lại về triết lý thiết kế.

Nguyễn Quang A

Dư luận vài tuần qua sôi động về vụ “đấu tố văn chương” chưa từng có sau vụ Nhân Văn - Giai Phẩm liên quan đến cuốn Chuyện với Thanh và về việc cơ quan  An ninh điều tra Công an TP. Hà Nội khởi tố, bắt tạm giam 5 người liên quan đến cuốn sách này. Bài trước đã bàn sơ về sự vô nghĩa của những cáo buộc “xuyên tạc lịch sử” và “xúc phạm lãnh tụ” [1]. Bài này đưa ra vài lập luận để yêu cầu Quốc hội xóa bỏ hay sửa chữa Điều 117 “quy định về Tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” mà 5 người “yêu kính Hồ Chí Minh” này bị cáo buộc.

Michael Kimmage và Hanna Notte, “Putin Will Turn a Cease-Fire Into a Weapon,” Foreign Affairs, 14/07/2026

Nguyễn Thị Kim Phụng biên dịch

Chiến thuật cũ của Nga ở Ukraine nay được dùng theo cách mới.

Putin sẽ không từ bỏ các mục tiêu chiến tranh của mình, nhưng ông có thể thay đổi cách tiếp cận. Nếu một giải pháp toàn diện vẫn ngoài tầm với, cuối cùng ông có thể coi một lệnh ngừng bắn – hoặc một phiên bản ngừng bắn chỉ mang tính hình thức – là lựa chọn khả dĩ hơn so với việc tiếp tục chiến đấu.

Phạm Phan Long

22-7-2026

Lời dẫn

Sau mười năm hoạt động, Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC) do Trung Quốc khởi xướng đã bộc lộ rõ sự mất cân đối trong quan hệ giữa các bên. Dù mang lại một số dự án hạ tầng và thúc đẩy thương mại, cơ chế này cũng khiến các nước hạ nguồn ngày càng lệ thuộc vào Trung Quốc về vốn, thị trường và chuỗi cung ứng. Thêm vào đó là những rủi ro ngày càng lớn đối với an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, môi trường và thậm chí cả chủ quyền quốc gia.

Với lợi thế kiểm soát toàn bộ thượng nguồn sông Mekong, Trung Quốc nắm trong tay đòn bẩy quan trọng để tác động đến dòng chảy, đầu tư và thương mại trong khu vực. Trong khi đó, các nước hạ nguồn ngày càng rơi vào thế phụ thuộc: Thâm hụt thương mại gia tăng, nợ công chồng chất, ô nhiễm xuyên biên giới khó kiểm soát và dư địa cho các quyết sách chiến lược độc lập ngày càng bị thu hẹp. Không ít nhà quan sát cho rằng, các nước này đang có nguy cơ trở thành những "chư hầu kinh tế" của Bắc Kinh. 

Bên cạnh đó, các hoạt động của Trung Quốc trên Biển Đông – từ việc đơn phương tuyên bố chủ quyền đối với phần lớn vùng biển, xây dựng và quân sự hóa các thực thể tranh chấp, đến những vụ tấn công tàu thuyền của các nước khác – đã làm gia tăng căng thẳng trong khu vực. Việc Bắc Kinh bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài năm 2016 và tiếp tục theo đuổi các yêu sách bị nhiều nước phản đối, cũng khiến niềm tin của các nước trong khu vực đối với Trung Quốc bị suy giảm đáng kể. 

Bài viết sau đây đánh giá toàn diện mười năm hoạt động của Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC), phân tích những thách thức mà Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam đang đối mặt, đồng thời đề xuất một số hướng cải tổ nhằm bảo vệ lợi ích lâu dài của các nước hạ nguồn. 

Từ những diễn biến trên sông Mekong đến các hành động trên Biển Đông, nhiều nhà phân tích cho rằng LMC không chỉ là một khuôn khổ hợp tác kinh tế, mà còn là công cụ để Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng chiến lược trong khu vực.

Nguyễn Quang A

Hiểu quá khứ để rút ra những bài học cho hiện tại và tương lai là vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của đất nước và của mỗi người chúng ta. Chính vì thế việc viết lại các chuyện kể lịch sử và việc đánh giá lại các nhân vật lịch sử là chuyện thường xuyên phải làm của các nhà sử học, cũng như là quyền của mỗi người quan tâm đến lịch sử, và không thể vin vào “sự xuyên tạc lịch sử,” hay “sự xúc phạm lãnh tụ” để “đấu tố” hay  “lên án” họ, nhất là để truy tố họ.

Lê Huy Trứ biên soạn

Dưới đây là bản so sánh học thuật có hệ thống giữa nhà Vật lý Trần Chung Ngọc và GS Trịnh Xuân Thuận trong lĩnh vực nghiên cứu – diễn giải Phật giáo.  

Hai người đều là nhà khoa học tự nhiên, nhưng đi theo hai con đường hoàn toàn khác nhau khi tiếp cận Phật giáo.

Nguyễn Ngọc Chu

LÃNH ĐẠO GIỎI và CƠ CHẾ PHÙ HỢP mới là những điều quyết định việc các ý tưởng có trở thành hiện thực hay không. 

Nhiều khi người ta tranh luận về "LÀM GÌ", trong khi câu hỏi quyết định là: “AI LÀM” và bằng “CƠ CHẾ NÀO” để làm được?

Nguyen Uyên Thuỳ Uyên 

Địa hình đèo Hải Vân từ xưa đến nay chưa bao giờ đơn thuần là một thắng cảnh du lịch hay một quỹ đất phát triển bất động sản. Vì nó được mệnh danh là "khúc rốn của Tổ quốc", dãy núi cắt ngang ra biển này giữ vai trò là "yết hầu" giao thông, thế trận phòng thủ quân sự cốt lõi và là lá chắn sinh thái kết nối hai miền Nam - Bắc. Việc triển khai một dự án đô thị - du lịch quy mô lớn. Làm thay đổi sâu sắc diện mạo tự nhiên tại chân đèo Hải Vân đang đặt ra những câu hỏi gai góc mang tầm vóc quốc gia khi đối mặt với thiên tai, bão lũ miền Trung, đặc biệt là an ninh quốc phòng.

Thái Hạo

Việc cần giảm đầu mối, tiết kiệm nguồn lực quản lý, tập trung cho chuyên môn…, là một hướng đúng đắn, tích cực, cá nhân tôi không có ý kiến gì. Nhưng từ góc độ một người từng làm giáo dục và quan tâm đến khoa học quản trị, tôi chỉ muốn nêu thêm một số băn khoăn liên quan đến các vấn đề chuyên môn, thảo luận để mong tránh được những bật cập không mong muốn sau này.

Trương Quốc Cường 

Đám đông hung hãn trên mạng xã hội trong các chiến dịch "đấu tố" thực chất chỉ là một ảo ảnh kỹ thuật số. Khi bạn thấy hàng ngàn bình luận tấn công, đừng vội nghĩ rằng "cả xã hội đang phẫn nộ" để rồi hùa theo hoặc sợ hãi đầu hàng. 80% trong số đó có thể chỉ là những dòng code vô tri.

Mai Phan Lợi 

Trong lịch sử thương mại Mỹ, có một đạo luật mà các giáo trình kinh tế thường dạy như một lời cảnh báo, chứ không phải như một công cụ. Đó là Tariff Act of 1930, hay còn gọi là Smoot-Hawley – Một đạo luật gần 96 năm tuổi, từng đẩy thuế nhập khẩu trung bình của Mỹ lên hơn 50% và bị giới sử học coi là một trong những ngòi nổ làm trầm trọng thêm cuộc Đại Suy thoái.

Gần một thế kỷ không ai đụng tới nó một cách toàn diện. Đến tháng 7/2026, Tổng thống Donald Trump đã lôi nó ra khỏi kho lưu trữ.

Vì sao Trump phải đào lại vũ khí cũ?

Trịnh Thị Thảo

Sáng ngày hôm nay 20/07/2026 tôi đã làm đơn ĐỀ NGHỊ KHẨN CẤP gửi các cơ quan gồm: Cục C10, Trại giam số 5, VKSND Thanh Hoá, Bộ Công an, thanh tra Bộ Công an để đề nghị đưa mẹ tôi Cấn Thị Thêu đang bị giam giữ oan ở trại 5 Thanh Hoá được đi khám chữa bệnh đúng chuyên khoa ở bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị khám chữa bệnh.

Tuấn Lê 

Trước giờ không phải là chưa sang, nhưng giai đoạn này tôi thấy họ sang ồ ạt, gần như mọi ngành nghề kinh doanh đều thấy có sự xuất hiện của DN Trung Quốc.

Enrico Fardella và Sergey Radchenko, “China Is Sabotaging the World That Enables Its Rise”, Foreign Affairs, 15/07/2026

Viên Đăng Huy biên dịch

Thái Hạo

Điều hệ trọng hơn, tôi lấy làm lạ quá, vì sao những kẻ dốt sử và hoàn toàn mù đặc về văn chương đến như Phan Trung Can, kẻ mà ngay cả những thông tin hết sức phổ thông về Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng không biết, viết bịa đặt lung tung hết cả lên, mà các cơ quan quản lý nhà nước lại cứ phải chạy theo ông ta để “xử lý” như thể phải “làm theo chỉ đạo” vậy? Sử học là một môn khoa học, chẳng lẽ các cơ quan quản lý ấy không có ai hỗ trợ về chuyên môn để phân biệt đúng sai, mà cứ mãi bị những “thiên lôi” kia làm cho phải “chỉ đâu đánh đó”?

Lê Việt Đức 

Đất nước có vô số vùng đất trống, đồi trọc có thể quy hoạch xây các đô thị hay cơ sở du lịch nghỉ dưỡng, tại sao nhà nước không khuyến khích các doanh nghiệp đến đầu tư, mà cứ cấp phép cho họ đến phá những danh lam thắng cảnh tuyệt đẹp như đèo Hải Vân thế này? 

Tô Văn Trường

Có một bạn sinh viên nhắn cho tôi một câu hỏi khiến tôi suy nghĩ rất nhiều:

"Thưa chú, tại sao trên mạng xã hội hiện nay có những người đã lớn tuổi, thậm chí là cán bộ, đảng viên, người có chức vụ, khi tranh luận lại sẵn sàng dùng những lời lẽ thóa mạ, xúc phạm người khác, thậm chí lôi cả cha mẹ, ông bà, dòng họ của người đó ra để công kích? Đó có còn là văn hóa không?".

Đó không chỉ là câu hỏi của một người trẻ. Đó là câu hỏi mà cả xã hội cần phải trả lời.

Nguyễn Ngọ và Kỳ Lan K 

(Tác giả không giữ bản quyền bài viết)

Vài lời mở đầu

Về lịch sử, Giáo Dục Khai Phóng ra đời từ thời cổ Hy Lạp tồn tại tới nay, trở thành động lực số 1 giúp nhân loại chuyển đổi tư duy: Từ tuân thủ, phục tùng, giáo điều – thích hợp với chế độ phong kiến và chế độ xô-viết – chuyển sang tư duy tự do và sáng tạo, phù hợp nền văn minh công nghiệp và đón đầu nền văn minh tri thức. 

Mục tiêu của Giáo Dục Khai Phóng là đào tạo Con người tự do (free human being) thay cho đào tạo Con người công cụ. 

Nó không dạy nghĩ về cái gì, mà dạy nghĩ như thế nào.

Ngày nay, trải ngàn năm lịch sử, Giáo Dục Khai Phóng vẫn là phần cốt lõi của Giáo Dục Công Dân Toàn Cầu (Global citizenship education), rất thích hợp để mọi cá nhân từ mọi quốc gia có đủ điều kiện hội nhập quốc tế. 

Suốt ngàn năm, Giáo Dục Khai Phóng vẫn đầy tính hiện thực. 

Chính do vậy, nó mâu thuẫn sinh-tử với nền giáo dục Xô-Viết – với mục tiêu là đào tạo Con người mới Xô Viết (new soviet man). Con người này quá đẹp khi mô tả trên giấy – đến mức “không tưởng” (utopian) – nhưng là con người công cụ, bị trao chức năng kiến tạo một chế độ đẹp “không tưởng”. Đẹp trên giấy, nhưng đó là một chế độ khăng khăng tước đoạt quyền tư hữu của Con Người... Thử hỏi: Làm sao không sụp đổ? 

Cụ Phan Trung Can sinh 1957, thừa tuổi để vào Hội Người Cao tuổi. Sang năm, cụ đủ tuổi khao thọ thất tuần đại khánh. Hiện nay, cụ đang nổi bật là nhân vật phản đối Giáo Dục Khai Phóng. Hành động sai lầm này chẳng qua do nhận thức chưa đầy đủ Giáo Dục Khai Phóng mà thôi. Dẫu vậy vẫn chưa đáng trách. 

Nguyên nhân là, ở tuổi 20 cụ thụ hưởng quá sâu nền giáo dục xã hội chủ nghĩa – nó khác biệt cơ bản với giáo dục khai phóng. Ở tuổi 30, khi Việt Nam buộc phải đổi mới và hòa nhập, hẳn là cụ rất biết hai khẩu hiệu: 1) Đổi mới, quyết không đổi màu. 2) Hòa nhập, quyết không hòa tan. Chúng thấm vào xương tủy nhiều thế hệ.

Cũng do nguyên nhân trên, ở tuổi hiện nay, cụ khá lơ mơ về Nghị quyết số 59-NQ/TW, ban hành ngày 24/01/2025. Đây là nghị quyết của trung ương đảng CS về hội nhập: Chủ động hội nhập, tích cực hội nhập và hội nhập toàn diện. Không những hội nhập kinh tế, mà cả quốc phòng, chính trị, văn hóa, giáo dục... 

Do vậy, cụ ngây thơ phản ứng với bất cứ ai nói về “khai phóng”, kể cả với tổng bí thư. 

ChatGPT được tiếng là kho tư liệu khổng lồ, sẵn sàng trả lời mọi câu hỏi một cách khách quan, vô tư... Vậy hãy nhờ nó trả lời câu hỏi liên quan dưới đây: 

Xin ChatGPT nói về sự tiến bộ của nền giáo dục khai phóng, qua đó xin nêu sự hiểu biết lõm bõm của cụ Phan Trung Can về nền giáo dục này.

Bạn đọc có thể giải trí bằng cách dùng nguyên câu hỏi trên để hỏi lại ChatGPT lần nữa – sẽ thấy nội dung trả lời của nó khá nhất quán.