Bauxite Việt Nam

Nguyễn Ngọc Chu

Thập niên đầu của thế kỷ 21 ở Việt Nam diễn ra những cuộc “thập tự chinh” náo loạn. Đó là các tập đoàn, các doanh nghiệp, các gia đình, các cá nhân – tất cả - đổ xô đi làm bất động sản, kinh doanh khách sạn, kinh doanh ngân hàng, buôn bán chứng khoán… Hậu quả là lãi suất ngân hàng tăng vọt đến 25% và nền kinh tế đổ bể. Cuối cùng thì các tập đoàn lớn, trong đó có người khổng lồ Vinashin bị chìm xuống đáy, và các tập đoàn sông Đà, dầu khí… phải rút ra khỏi các lĩnh vực ngoại đạo, mà quay trở về chuyên môn với “đầy mình thương tích”.

Nổi trội trong số các cuộc “thập tự chinh” náo loạn đó là cuộc “chinh phạt” thuỷ điện nhỏ. Khắp Bắc Trung Nam, các doanh nghiệp dù lớn hay nhỏ, dù có vốn pháp định từ vài tỷ cho đến vài trăm tỷ đều đổ xô đi làm thuỷ điện. Vốn cần ghi bao nhiêu cũng không khó. Nên các công ty tư nhân, công ty cổ phần vừa thành lập đều có thể làm thuỷ điện. Họ nhận được dự án, bất chấp năng lực thực tế, miễn là biết đi đúng đường. Và không ít các dự án đã được bán lại cho các chủ mới.

Không có các chuyên gia giỏi trong ngành thuỷ điện. Không khảo sát địa chất. Không nghiên cứu tác hại môi trường. Nhưng hồ sơ vẫn hoàn chỉnh, kín kẽ. Lập hồ sơ dự án ở nước ta đã trở thành một lĩnh vực nhiệm mầu của copy và thuê viết. Mà đâu chỉ hồ sơ dự án, nhiều luận án từ tốt nghiệp đại học, cho đến thạc sĩ và tiến sĩ ở nhiều nơi - đều được sinh ra từ copy và thuê viết. Hãy tự gõ vào google để kiểm nghiệm sự rao bán. Hãy tự kiểm tra để đừng cho là bôi đen hay vơ đũa cả nắm.

Còn thiết bị từ đâu? – từ Trung Quốc, dù dán mác G7. Đắp đập thành hồ. Mua thiết bị và thuê người lắp đặt là thành thuỷ điện. Người bán thiết bị đến lắp đặt xong thì về nước. An toàn hay không thì mặc nơi có thuỷ điện phải gánh chịu. Đây chính là mối nguy về sự không an toàn trong xây dựng thuỷ điện nhỏ.

Một mối nguy không an toàn khác chính là việc xây dựng đường giao thông đến thuỷ điện nhỏ. Các nhà đầu tư chỉ chú trọng đến chi phí. Họ chọn những cung đường ngắn nhất dù phải làm đường dưới sườn núi dốc đứng. Những con đường không đủ rộng. Họ bạt rừng để làm đường. Nguy cơ sạt lạt lở ở các con đường dẫn đến thuỷ điện nhỏ rất cao, đầy ắp nguy hiểm. Các trận lũ lụt và sụt lở đất trong tháng 10/2020 ở miền Trung đã minh chứng điều đó.

1. Về tác động đa dạng của thuỷ điện ở ba miền Bắc Trung Nam

Thuỷ điện là nguồn năng lượng quý giá. Nhưng phải được sử dụng một cách khoa học. Nếu không, nó sẽ mang lại những tác hại khôn lường.

Trong thời kỳ phát triển công nghiệp ban đầu, các quốc gia đều cần đến thuỷ điện và thường tập trung phát triển thuỷ điện. Sự phụ thuộc lớn vào thuỷ điện đã dẫn đến các vi phạm vượt ngoài tầm kiểm soát và để lại các tác hại cho con người cùng môi trường. Mức độ tác hại có khác nhau tuỳ theo sự kiểm soát ở mỗi quốc gia.

Cho đến cuối thế kỷ 20, và đầu thế kỷ 21, sự phát triển thuỷ điện ở các nước công nghiệp phát triển đã có những thay đổi quan trọng. Nhờ sự tiến bộ công nghệ, năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, điện thuỷ triều đã tăng đột phá thị phần, từng bước thay thế cho các năng lượng truyền thống. Vì thế, các dự án thuỷ điện mang lại nhiều tác hại xấu không được đón chào. Nhiều thuỷ điện không được mở rộng hoặc ngừng khai thác. Hàng ngàn đập thuỷ điện đã được dỡ bỏ.

Với Việt Nam, thuỷ điện đang mang đến những thách thức sống còn cho nhiều thế hệ con người, động vật, sinh vật trên phạm vi toàn lãnh thổ.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, việc Trung Quốc xây hàng chục thuỷ điện lớn trên thượng nguồn sông Mê Kông là những cú đòn chí tử lên toàn bộ môi trường sống. Sau Trung Quốc, các đập thuỷ điện của Lào, Campuchia trên sông Mê Kông, của Myanmar, Thái Lan và Việt Nam trên lưu vực sông Mê Kông đã đồng loạt trở thành những đòn đánh bồi tổng hợp - đưa môi trường sống ở đồng bằng sông Cửu Long dần vào hoàn cảnh nguy hiểm.

Mức nước sông Cửu Long bị khô cạn. Trong nước không còn phù sa. Nước biển lấn tràn sâu vào nội địa lên đến 80-100 km. Toàn bộ môi trường sống của đồng bằng sông Cửu Long bị thay đổi. Phải chống ngập mặn, chống hạn hán, tìm nguồn nước ngọt. Con người bị đe doạ, cá tôm bị đe doạ, cây trồng bị đe doạ. Mức đe doạ đạt tới biên giới sinh tử. Hàng chục vấn đề trầm trọng đặt ra cho cư dân đồng bằng sông Cửu Long. Phải thay đổi cơ cấu cây trồng, thuỷ sản. Phải thay đổi cơ cấu cư dân. Đến mức con người cũng phải di tản.

Ở đồng bằng sông Hồng, tuy chưa có mức độ ngập mặn, nhưng một bức tranh xấu đang hiện ra mỗi ngày một ảm đạm hơn.