Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang Duy

Chính sách liên tục thay đổi, nội bộ các đảng chính trị liên tục bất đồng, các đảng chính trị liên tục tranh cãi, luận tội, truất phế, là đặc tính nổi bật trong sinh hoạt chính trị tại Hoa Kỳ.

Vậy tại sao nhiều người vẫn tin tưởng vào thể chế tự do và xem nền dân chủ Mỹ như một mẫu mực chính trị tiến bộ nhất thế giới?

Chủ quyền thuộc về toàn dân

Nước Mỹ thành lập từ 13 thuộc địa Anh Quốc, nên ngay từ thời lập quốc người Mỹ đã lo ngại quyền lực chính trị bị tóm thâu vào tay 1 cá nhân, 1 nhóm chính trị gia, 1 tiểu bang lớn đông dân hay 1 đa số quá bán ủng hộ độc tài.

Vì thế Bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ nêu rõ mọi người phải được bình đẳng và có quyền được sống, được tự do và được hạnh phúc.

Các nhà lập quốc Mỹ xây dựng một Hiến pháp với nguyên tắc chủ quyền thuộc về toàn dân, chính phủ chỉ được làm những điều người dân cho phép.

Người dân cho phép Tổng thống đại diện cho quốc gia, Thượng viện đại diện cho tiểu bang và Hạ Viện đại diện cho cử tri quận hạt.

Chính phủ trung ương với 3 nhánh có thẩm quyền và chức năng rõ rệt: Quốc Hội làm luật, Tư pháp giải thích luật và Hành Pháp thi hành luật. Mọi đạo luật phải được cả Thượng viện và Hạ Viện thông qua và đồng thời phải được Tổng thống ký ban hành.

Ba nhánh vừa độc lập với nhau, vừa kiểm soát và cân bằng quyền lực cho nhau. Vì thế ngay chính Tổng thống cũng bị luận tội và có thể bị truất phế.

Mỗi tiểu bang có cơ quan Lập pháp, Tư pháp và Hành pháp riêng để quản trị những vấn đề thuộc thẩm quyền và chức năng của tiểu bang.

Nói tóm lại thể chế chính trị Mỹ chặt chẽ đến độ không thể phát sinh độc tài, cũng như tối thiểu được nạn lạm dụng quyền lực và tham nhũng.

Dani Rodrik

Phạm Nguyên Trường dịch

Không bảo vệ được quyền của các nhóm thiểu số là hệ quả dễ hiểu của logic chính trị của quá trình hình thành chế độ dân chủ. Chế độ dân chủ tự do là hiện tượng tương đối hiếm, nhưng đấy không phải là điều cần giải thích mà cần giải thích vì sao nó vẫn tồn tại được.

Trong tiểu thuyết Red Birds (Những con chim màu đỏ) của Mohammed Hanif có đoạn nói về một máy bay ném bom Mỹ rơi trong sa mạc Ả Rập và viên phi công bị kẹt lại cùng với dân chúng địa phương trong một trại tị nạn gần đó. Viên phi công nói với một chủ cửa hàng về những tên trộm: “Chính phủ của chúng tôi là thằng kẻ trộm lớn nhất”, anh ta giải thích: “Nó ăn cắp của cả người sống lẫn người chết”. Người bán hàng trả lời: “Lạy Chúa, chúng tôi không có vấn đề đó. Chính chúng tôi ăn cắp lẫn nhau”.

Chi tiết nhỏ này đúng là bản tóm tắt thông điệp chính của tác phẩm vừa được xuất bản của Daron Acemoglu và James Robinson: The Narrow Corridor: States, Societies, and the Fate of Liberty  (Hành lang hẹp: Các quốc gia, các xã hội và Số phận tự do). Luận đề của Acemoglu và Robinson là triển vọng của tự do và thịnh vượng nằm trong một khe hẹp giữa áp bức của nhà nước và tình trạng vô luật pháp và bạo lực mà xã hội thường tự gây ra cho mình. Cho nhà nước quá nhiều quyền lực đối với xã hội thì sẽ là chế độ chuyên chế. Để cho nhà nước yếu trước xã hội thì sẽ xảy ra tình trạng vô chính phủ.

Như nhan đề cuốn sách đã chứng tỏ, chỉ có “một hành lang hẹp” giữa hai dystopias (phản địa đàng, từ gốc Hi Lạp, dùng để chỉ các xã hội phát triển theo hướng tiêu cực hoặc đáng sợ - ND), một con đường rất nhỏ mà chỉ một ít quốc gia, chủ yếu là ở phương Tây công nghiệp hóa, đã tìm được. Hơn nữa, bước được lên con đường không chắc chắn là sẽ tiếp tục đi trên đó. Acemoglu và Robinson nhấn mạnh rằng trừ khi xã hội dân sự luôn luôn cảnh giác và có thể huy động lực lượng nhằm chống lại những kẻ có thể trở thành độc tài, khả năng quay lại chế độ độc tài luôn luôn hiện hữu.