Bauxite Việt Nam

TS. Nguyễn Sĩ Dũng

Gần đây, những người đứng đầu Đảng, Quốc hội, Chính phủ Việt Nam luôn phát ngôn “Cải cách thể chế, cải cách thể chế và cải cách thể chế!”, coi như một cứu cánh chiến lược để Việt Nam phát triển. Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, mới có một bài viết trên Vietnamnet phân tích về vấn đề này. Tuy tác giả không muốn động chạm đến vấn đề mấu chốt của cải cách thể chế ở Việt Nam lúc này phải là cải cách cách tổ chức, vận hành quyền lực nhà nước theo mô hình tam quyền phân lập mới là cốt lõi của cải cách thể chế cho Việt Nam, nhưng nội dung bài viết này phần nào cũng cho ta thấy một góc nhìn về cải cách thể chế từ thực tiễn thế giới. Xin được giới thiệu cùng bạn đọc! Bauxite Việt Nam

Một trong ba đột phá chiến lược được Đảng CSVN chỉ ra là cải cách thể chế: “Cải cách thể chế, cải cách thể chế và cải cách thể chế!”

Tuy nhiên, cải cách thể chế là cải cách cái gì và cải cách theo mô hình nào? Quả thực, đây là một câu hỏi không dễ trả lời. Không trả lời được câu hỏi này, chúng ta khó có thể thiết kế được một chương trình hành động mạch lạc và hiệu quả.

Thể chế có thể được hiểu là cách thức tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước. Ở cách hiểu này, nhà nước có thể được phân chia thành nhà nước tập quyền và nhà nước phân quyền. Nhà nước phân quyền thì lại được phân chia thành cộng hòa tổng thống, cộng hòa đại nghị và cộng hòa tổng thống lưỡng tính.

Thể chế cũng có thể được hiểu là cách thức nhà nước vận hành nền kinh tế. Ở cách hiểu này, nhà nước có thể được phân chia thành nhà nước điều chỉnh, nhà nước kế hoạch hóa tập trung, nhà nước phúc lợi và nhà nước kiến tạo phát triển.

Nếu chúng ta muốn thúc đẩy kinh tế phát triển, thì cải cách thể chế mà chúng ta cần triển khai phải là những cải cách liên quan để thể chế ở cách hiểu thứ hai này. Vấn đề đặt ra là chúng ta sẽ lựa chọn mô hình nào trong bốn mô hình nói trên để cải cách?

Thực tế cho thấy, không có một mô hình thể chế nào tốt một cách chung chung, phù hợp một cách chung chung cho tất cả các nước trên thế giới. Mỗi mô hình thể chế chỉ có thể phát huy tác dụng trên một nền tảng văn hóa nhất định.

Thể chế và văn hóa

Nước Mỹ, nước Úc, nước Canada, nước New Zealand… đều đã từng là thuộc địa của nước Anh và đều đã rất thành công khi áp dụng mô hình nhà nước điều chỉnh - mô hình thể chế của Anh cho đất nước mình.

Nhiều người cho rằng di sản lớn nhất của nước Anh là mô hình thể chế của nước này. Các nước cựu thuộc địa của Anh đã được tận hưởng được mô hình thể chế của Anh nên đều rất phát triển.

Tuy nhiên, nếu nhận xét nói trên đúng cho nước Mỹ, nước Úc, nước Canada, nước New Zealand, thì có vẻ lại không hoàn toàn đúng cho Ấn độ, Pakistan và nhiều nước châu Á-Phi từng là thuộc địa của Anh khác.

Giang Nam

Mấy nước cộng sản độc tài đang lúng túng về thiết chế và tổ chức xã hội, vì có thể đã nhận ra nó khá kỳ quặc đối với xã hội dân chủ và văn minh. Một số lãnh đạo khi lúng túng thì tuyên bố “chúng ta đi còn đường khác, xây dựng đất nước kiểu khác” để phản đối mọi kiến nghị của giới trí thức tiến bộ muốn hòa nhập với thế giới.

DẪN NHẬP

Hiện nay vấn đề “Chính trị học XHCN Việt Nam” có quá nhiều vấn đề nổi cộm.

Từ nền chính trị phong kiến trong quan hệ văn hoá nghìn năm với Trung Quốc để lại một nền ngôn ngữ Việt Nam hiện đại với số lượng từ Hán -Việt cực lớn. Sang đầu thế kỷ XX, con tàu văn hoá Việt Nam bẻ ngoặt đột ngột chuyển từ hướng Bắc sang hướng Tây, liên hệ ngày càng mật thiết với văn hoá dân chủ nhân văn Âu- Mỹ. Tuy nhiên quan hệ chính trị tư tưởng lại bị buộc chặt với Trung Quốc, chính xác là Trung cộng, chưa biết đến bao giờ mới “thoát”. Do vậy, nền chính trị- văn hoá Việt Nam hiện nay ngổn ngang trăm mối về ngôn từ, về sự chính danh, dẫn đến hành xử lúng túng trong thực tế.

Hai thuật ngữ chính trị cơ bản nhất là tên hiệu quốc gia (Nước CH.XHCN.VN và Đảng CSVN) đã được nhiều học giả bàn kỹ, đề nghị thay đổi trong một số bản Kiến nghị của nhóm trí thức tiên phong và cá nhân gửi cho Đảng toàn trị. Tuy nhiên Đảng độc tài không thể hồi âm, vậy nên chúng tôi không bàn nữa. Xin bàn tiếp về một số thuật ngữ khác.

1. Đảng?

Khái niệm “đảng” 黨 vốn xuất sinh như nhau từ cả phương Đông và phương Tây, đó là nhu cầu phát triển xã hội từ hàng ngàn năm qua. Chữ “đảng” trong Hán ngữ và chữ Nho:

Đảng gồm các nghĩa gần nhau: nhóm, băng, bè, lũ, tùng đảng, họ hàng…

Đảng là kiểu chữ hội ý, do nhiều thành tố tổ hợp lại (kể từ trên xuống, các nét chữ thể hiện: ánh sáng, mái nhà, ngôn luận, màu đen, bí mật, lãnh thổ, hoạt động).

Phương Tây lập đảng với chữ Party (Partes, Latin; Partie, Pháp; Partido, Tây ban nha) để chỉ nhóm người, đoàn người, bàn tiệc, đảng phái… Tương đồng ngữ nghĩa đó cho thấy “đảng” là nhu cầu chung, tất yếu của các cộng đồng nhân loại.

“Kết bè lập đảng” là nhu cầu tự nhiên của cộng đồng. Vốn từ trong một làng xã, “đảng” mặc nhiên thành lập: đó là hình thức họ tộc. Nhiều nhóm người khác sẽ hình thành trong một cộng đồng, từ làng quê tới phố thị (phường) và rộng ra đất nước, trên cơ sở lãnh thổ. Các thể loại đảng rất phong phú. Đảng kinh tế (nghề nghiệp), đảng tôn giáo, đảng võ lâm…và sau hết, đảng chính trị.