Bauxite Việt Nam

Quoc Dung Hoang

6͏ ͏t͏h͏á͏n͏g͏ ͏8͏ ͏

Người ta thường nói rằng NỖI SỢ LÀ NỀN TẢNG CỦA MỌI CHẾ ĐỘ ĐỘC TÀI. Chính nỗi sợ khiến người dân im lặng, khiến đối lập tê liệt và giúp nhà độc tài duy trì quyền lực trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Điều đó đúng. Nhưng lịch sử còn kể một câu chuyện khác, ít người để ý hơn: cũng chính nỗi sợ ấy, lại trở thành nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của chính nhà độc tài.

Trần Lê Bình 

Cuộc diễu võ dương oai của Trung Quốc ngày 3/9 tại Quảng trường Thiên An Môn thu hút sự chú ý của dư luận thế giới. Ngoài các loại vũ khí giết người tối tân được phô trương ra, có một tình tiết bị hé lộ đã khiến dư luận sửng sốt. CNN World, BBC và Telegraaf điện tử của Hà Lan... đã đưa tin đó.

Keren Yarhi-Milo và Laura Resnick Samotin

 Đinh Tỵ biên dịch 

Một người lính trước ảnh Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Hồng Kông, tháng 6 năm 2019. Tyrone Siu / Reuters

Cho đến tận tuần lễ trước diễn biến, hầu hết mọi người đều gạt phắt chuyện Nga sẽ tấn công Ukraine. Mặc cho nội các Biden nhiều lần lên tiếng cảnh báo cùng nhiều bằng chứng rành rành cho thấy quân đội Nga tập trung đông đảo dọc biên giới Ukraine, không dễ nuốt trôi ý nghĩ tổng thống Nga Vladimir Putin quyết chinh phạt cho bằng được quốc gia lớn nhất Châu Âu này. “Ông ấy sẽ không đẩy căng thẳng dâng cao”, tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố chắc nịch vào ngày 8 tháng 3 – chỉ trước cuộc xâm lược vỏn vẹn 16 ngày. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cũng không mấy tin vào sự thật này, với nhận định, vào cuối tháng Giêng, tổng thống Biden tuyên bố nếu sắp tới cuộc xâm lược diễn ra đơn giản sẽ là “thảm họa” cho Nga. Chính phủ Đức cũng đánh giá, Nga xua quân tấn công là điều không tưởng, đến nỗi trưởng cơ quan tình báo Đức bị kẹt tại Kyiv vào thời điểm Nga tràn quân sang Ukraine và phải nhờ nhân viên an ninh hộ tống di tản để thoát khỏi chảo lửa chiến tranh. 

Ngoài cuộc xâm lăng Ukraine ra, đây không phải là lần đầu các chuyên gia có những đánh giá sai lầm tai hại rằng một quốc gia sẽ không tấn công phủ đầu láng giềng mình. Năm 1973, các nhà hoạch định chính sách của Israel đã bác bỏ các báo cáo cho biết tổng thống Ai Cập Anwar Sadat trù tính tấn công bán đảo Sinai, với biện giải, lực lượng không quân Ai Cập không thế xuất kích vì nó được bố trí đằng sau chiến tuyến khá sâu. Năm 1979, tổng thống Jimmy Carter cười nhạo cảnh báo của lãnh tụ Đặng Tiểu Bình rằng Trung Quốc có thể xâm lược Việt Nam bởi vì phát biểu của Đặng không phù hợp với thế giới quan của Carter. Và cho đến tận năm 1991 khi cuộc xâm lăng Kuwait của Iraq thật sự diễn ra, Hoa Kỳ tin tổng thống Saddam Hussein sẽ không làm thế, thậm chí các diễn biến trên thực địa cho thấy điều ngược lại.   

Có một lý do các chuyên gia đã không tiên đoán đúng các rủi ro bên ngoài. Một cách tiêu biểu, các nhà hoạch định chính sách và các nhà phân tích quen dùng “mô hình tác nhân lý trí” trong việc thực hiện các dự báo và đúng như tên gọi của nó, mô hình này quả quyết như đinh đóng cột rằng giới hoạch định chính sách sẽ hành động theo lý tính. Mô hình này dự phóng các lãnh đạo sẽ theo đuổi các mục tiêu được xác định từ trước sau khi rà soát kỹ lưỡng mọi thông tin có sẵn và cân nhắc thiệt hơn giữa cái giá phải trả với việc lựa chọn phương án khác. Tuy nhiên, con người thường có khuynh hướng mắc sai lầm và vì thế mô hình rất kém hữu dụng trong tiên đoán những hành động của các chính phủ. Nó chứng tỏ sai bét nhè khi dự liệu hành vi các nhà độc tài, kẻ dù có thể theo đuổi các ý tưởng phi lý như thế nào thì dư luận trong nước cũng im thin thít.