Bauxite Việt Nam

Nguyễn Đình Cống

Tôi cũng thuộc thế hệ Nguyễn Đình Cống, cũng học Trường cấp III Phan Đình Phùng Hà Tĩnh cùng một khóa với Cống, cũng là học sinh giỏi (đậu đầu toàn tỉnh trong kỳ tốt nghiệp 1956) và cũng có hoàn cảnh y như Cống, là con cái địa chủ, có trở về thăm mẹ và em giữa lúc cuộc đấu tố đang bắt đầu diễn ra, cũng bị người của đội đến nhà dẫn vào cho ông đội trưởng giải thích chính sách, rằng đã là con cái thành phần bóc lột thoát ly thì lúc này không được trở về nhà, hãy đi ngay, chờ bao giờ cải cách xong hẵng về. Và về sau, khi mọi sự đã yên hàn, cả nhà lại sum họp, được nghe kể nhiều chuyện, không chỉ về đấu tố khốc liệt, địa chủ lớp bị bắn, lớp bị đem đi tù ở Trại Đưng (vùng núi Hương Sơn), còn lại hết thảy đều phải ra ở chuồng bò, để lại nhà cửa cho nông dân chia nhau vào ở (một phần của cái gọi là “quả thực”). Riêng nhà tôi có một thư viện từ thế kỷ XIX, nhiều sách cổ chữ Hán (đặc biệt có hai bộ Di cảo Nguyễn Du và Di cảo Nguyễn Trường Tộ) và chữ Pháp (như bộ Từ điển La Rousse thế kỷ XX 6 tập khổ lớn rất nhiều tranh ảnh màu, một người lực lưỡng bê một tập cũng không xuể), bị xem là tài liệu của phong kiến và đế quốc nên đội đã tổ chức một cuộc “hỏa thiêu”, cho gánh gồng tất cả ra sân vận động Cồn Chủi đốt trong hai ngày, trẻ con tha hồ giành nhau các tờ tranh có màu sắc cũng như xé giấy phết cờ thỏa thích.

Nhưng đúng như Nguyễn Đình Cống nói, giữa bão tố ngút trời vẫn có một lớp người thầm lặng, đội ra sức “phát” mà họ không  hề “động” (khâu đầu tiên của CCRĐ là “phát động quần chúng”). Họ bị xem là “rễ thối” và bị loại sau một vài vòng. Một lớp người khác thuộc thành phần được đội ưu tiên “thăm nghèo hỏi khổ” là những người làm công cho địa chủ lâu năm, có khi cha truyền con nối, được gọi là hạng ”thầy tớ”, thì chính lớp người này lại ngấm ngầm giúp đỡ bằng mọi cách, khôn ngoan kín đáo nhất để không bị lộ (lộ thì chỉ có nước chết), ra sức cứu trợ các gia đình địa chủ đang lâm cơn cùng quẫn; nếu không có họ chắc chắn con số người chết trong CCRĐ còn lớn hơn nhiều.

Suy xét về hiện tượng trên đây tôi vẫn cho rằng, quan hệ truyền thống trong công xã nông thôn là quan hệ tương trợ tương liên, có nhiều hạt nhân là những gia tộc giỏi làm ăn nổi lên như những trung tâm trong mỗi làng mỗi xã; xung quanh họ quy tụ những gia đình nghèo có sức lao động. Một bên có trí khôn biết cách thu góp và cải tiến kinh nghiệm, sản xuất ra sản phẩm có chất lượng và cũng biết thông thương để giá trị của sản phẩm được nhân lên; một bên có kỹ năng làm việc; hai bên gắn kết, nương tựa vào nhau trở thành một mối quan hệ đạo đức lâu bền. Trong mỗi xóm làng nhiều trung tâm như thế vẫn tồn tại và đó là thực chất của tình làng nghĩa xóm, không thể nào phá bỏ. ĐCSVN nghe lời Tàu Cộng dạy đưa rất nhiều cán bộ không hiểu biết gì về những điều như thế về nông thôn “phát động quần chúng”, chính là nhằm đập phá những nền móng, cột trụ tinh thần này, đảo lộn mối quan hệ truyền thống ở nông thôn, biến chúng thành những kiểu sống tráo trở, “ăn cháo đái bát”, một xã hội bát nháo… May sao cú phá hoại đầu tiên của họ tuy có làm liêu xiêu làng xóm, để lại những vết thương đến nay chưa lành, nhưng đạo lý nghìn đời của người Việt vẫn chưa đến nỗi tan nát (chỉ có lòng tin là từ đấy bắt đầu lung lay suy giảm, tàn héo dần đi cho mãi đến ngày nay).

Phải nói, công lao chính là nhờ có những con người thầm lặng, những “rễ thối” trong nông thôn ngày ấy.

Nguyễn Huệ Chi