Bauxite Việt Nam

Nguyễn Trung

Ông ngoại tôi là nhà nho, một thời là hội viên của Hội Trí Tri (tồn tại ở Hà Nội trong thời gian 1892-1945), có lần nói với tôi đại ý: Đừng giữ nước như đười ươi giữ ống! Tôi hồi ấy còn nhỏ, nên lúc đầu không hiểu gì cả, về sau mẹ tôi giảng cho nghe tục ngữ “đười ươi giữ ống”, tôi mới vỡ lẽ điều ông ngoại tôi gửi gắm. Mẹ tôi còn giảng giải cho nghe từ tục ngữ này: Phải sống sao đừng để bị lừa! Tục ngữ này vẫn đồng hành với tôi suốt cuộc đời mình cho đến hôm nay, thế mà trên đường đời tôi vẫn vô khối lần bị lừa – chưa thể nói là hôm nay đã nên khôn! Quả thật đây là bài học khó!

Vài hôm nay, có thể nói cả nước quan tâm đến ý kiến của Bộ Quốc phòng lưu ý Quốc hội về tình trạng người Hoa mua được những dẻo đất quan trọng ven biển và nhiều nơi khác tại những vị trí có liên quan đến an ninh quốc phòng của nước ta, tính đến ngày 30/11/2019, có 149 DN có yếu tố Trung Quốc (92 DN 100% vốn Trung Quốc, 57 DN vốn liên doanh) đang hoạt động ở khu vực biên giới của 22/44 tỉnh, thành biên giới (khu vực biên giới đất liền 24, khu vực biên giới biển 125)^[1]. Nhân dịp này trong cả nước lại rộ lên nhiều tiếng nói cùng nỗi lo mất đất ở những vị trí hiểm yếu vào tay người TQ.., trong đó nguyên Thứ trưởng Đặng Hùng Võ có bài viết “Người Trung Quốc tậu đất^[2] v. v…

Chiều 19-9, trao đổi với Tuổi Trẻ Online, ông Tô Văn Hùng, giám đốc Sở Tài nguyên - Môi trường (TN-MT) TP Đà Nẵng, khẳng định không có chuyện người Trung Quốc đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ) ở Đà Nẵng. Bởi theo quy định của Luật đất đai thì người nước ngoài không được phép đứng tên trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (còn gọi là sổ đỏ)^[3]. Đọc xong mẩu tin này, tôi buột mồm kêu lên: Trời đất ơi, lời của ông Tô Văn Hùng nên được hiểu là sự thú nhận công khai: Ta giữ cái vỏ là không cấp sổ đỏ, còn người TQ nắm cái ruột là trên thực tế vẫn chiếm hữu được và sử dụng được những mảnh đất ở những vị trí quan trọng đến an ninh quốc phòng của nước ta vào những việc họ muốn làm! Đây chính là chuyện đười ươi giữ ống 100%!    

Rất đau lòng xin nói ngay tại đây, trong quan hệ Việt - Trung nước ta không thể đếm xuể những sự việc, sự kiện… cho thấy trên thực tế ta chỉ là đười ươi giữ ống – nghĩa là bị lừa và chỉ giữ cái vỏ! Chuyện đất đai nêu trên tuy rất bức xúc, nhưng có lẽ vẫn là những chuyện nhỏ, thậm chí rất nhỏ so với những gì đã và đang xảy ra.

Chưa nói đến những thao túng khác trên lĩnh vực tài chính tiền tệ và trên mọi lĩnh vực kinh doanh khác, nhất là các vấn đề chính trị càng không. [Tuy nhiên, sẽ có lúc trước sau chúng ta phải bàn cho ra nhẽ đất nước ta đã rơi vào tình trạng đười ươi giữ ống trong những lĩnh vực này như thế nào.]

GS Trần Văn Thọ

Việt Nam phải khẩn trương đặt lại chiến lược FDI, đưa ra các chính sách đối ngoại và ban hành các đạo luật có thể ngăn chặn được các dự án FDI có vấn đề.

Việt Nam đang đứng trước khúc ngoặt lớn về FDI, phải xét lại toàn bộ chiến lược, chính sách, cơ chế quản lý, đưa ra các quy định cụ thể về trách nhiệm của cơ quan và cá nhân quyết định cấp phép các dự án về FDI. Ngoài ra, Quốc hội cần sớm ban hành luật an ninh kinh tế trong đó có các nội dung liên quan FDI.

Nếu hiểu lịch sử và lý luận của sự quan hệ giữa FDI và phát triển kinh tế sẽ thấy việc tiếp nhận FDI là cả một nghệ thuật về chiến lược, chính sách, đòi hỏi năng lực và tinh thần dân tộc của người lãnh đạo Chính phủ, các bộ ngành và địa phương, để tranh thủ được nguồn lực nước ngoài nhằm đẩy mạnh quá trình phát triển mà không bị chi phối bởi nước ngoài.

Đó cũng là quan tâm chiến lược, là chính sách, thái độ của Nhật Bản và Hàn Quốc trước đây, tuy hiện nay ít người biết kinh nghiệm đó, chỉ biết họ là những nước đi đầu tư nhiều ở nước ngoài.

Bốn tiêu chí để đánh giá chất lượng FDI

Về lâu dài, những nước thành công trong việc thu hút FDI thường có các điểm chung.

Thứ nhất, FDI phải được đặt trong một chiến lược phát triển kinh tế hoàn chỉnh trong đó quy định những ngành, những lãnh vực cần thu hút FDI. Thông thường những ngành doanh nghiệp trong nước chưa có khả năng đầu tư nhưng xét thấy đó là những ngành có lợi thế so sánh trong tương lai và thị trường thế giới đang lớn mạnh, lãnh đạo phải tích cực tiếp thị để kêu gọi FDI vào những ngành đó và khi họ đến đầu tư thì theo dõi, tạo điều kiện để các dự án đó phát triển thành công.

Việc tiếp nhận FDI là cả một nghệ thuật về chiến lược, chính sách, đòi hỏi năng lực và tinh thần dân tộc của người lãnh đạo Chính phủ, các bộ ngành và địa phương

Trong dài hạn lợi thế so sánh thay đổi và những ngành cần phát triển cũng thay đổi. Do đó, để chuyển dịch cơ cấu công nghiệp lên cao, chiến lược thu hút FDI cũng phải thường xuyên thay đổi theo hướng khuyến khích doanh nghiệp nước ngoài ngày càng đầu tư vào các ngành có giá trị gia tăng cao hơn, có hàm lượng công nghệ và tri thức nhiều hơn.

Thứ hai, khuyến khích, tạo điều kiện để các dự án FDI lập ra theo hình thức liên doanh với doanh nghiệp trong nước vì liên doanh mới tạo điều kiện cho công ty trong nước tiếp cận trực tiếp với công nghệ và tri thức kinh doanh để sau này làm chủ được các nguồn lực đó. Trường hợp cho phép 100% vốn nước ngoài phải được xem là ngoại lệ, dành cho những dự án công nghệ rất cao, có sức lan tỏa ra nhiều ngành khác.

Thứ ba, để công nghệ và tri thức kinh doanh lan tỏa từ dự án FDI sang các khu vực khác của nền kinh tế, cần có chính sách thúc đẩy sự liên kết hàng dọc (vertical linkages) giữa FDI với các công ty trong nước. Nghĩa là phải khuyến khích các dự án FDI tích cực dùng nguyên liệu và các sản phẩm công nghiệp hỗ trợ sản xuất trong nước, qua đó doanh nghiệp FDI sẽ chuyển giao công nghệ, truyền đạt tri thức, chỉ đạo quản lý để các công ty trong nước cung cấp hàng đủ chất lượng và với giá thành thích đáng.

Điều kiện để thực hiện điểm thứ hai và thứ ba là nội lực phải mạnh, cụ thể là phải có nhiều doanh nghiệp trong nước mạnh mới liên doanh được hoặc hình thành liên kết hàng dọc với doanh nghiệp FDI. Điều này cho thấy song song với việc thu hút FDI phải cũng cố nội lực.

Ngoài 3 điểm nói trên, đối với Việt Nam, phải thêm một tiêu chí nữa. Tại châu Á, Việt Nam là nước đi sau trong quá trình công nghiệp hóa. Xung quanh Việt Nam có nhiều nước mới phát triển trước Việt Nam độ vài chục năm.

So với những nước đã phát triển hàng trăm năm như Âu Mỹ và Nhật Bản, các nước xung quanh Việt Nam trình độ công nghệ còn thấp, chưa hoặc ít có các công ty đa quốc gia tầm cỡ.

Doanh nghiệp của các nước tiên tiến Âu Mỹ và Nhật Bản trên cá biệt (nhất là những doanh nghiệp nhỏ, chưa có thanh danh để sợ mất) có thể có các hành động bất hảo đó nhưng nếu bị phát hiện sẽ bị chế tài bằng luật pháp của chính quốc gia của họ. Các nước xung quanh Việt Nam thì không có các chế tài như vậy. Do đó khi đánh giá chính sách FDI cần xem đa số các dự án đến từ các nước tiên tiến hay là từ các nước xung quanh.

Bốn điểm nói trên cho thấy việc thu hút FDI là cả một nghệ thuật đòi hỏi người lập chính sách và quản lý FDI phải cố gắng không ngừng, phải quan tâm đến sự phát triển của doanh nghiệp trong nước thì FDI mới có hiệu quả tích cực. Có thể gọi đó là 4 tiêu chí để đánh giá thành quả thu hút FDI của một nước.

Đánh giá FDI tại Việt Nam

Trong hơn 30 năm thu hút FDI, chiến lược, chính sách của Việt Nam chưa đạt được 4 tiêu chí đã nói ở trên.

Giai đoạn đầu thì bảo thủ, lo ngại FDI chi phối kinh tế, thủ tục hành chính phức tạp làm nản lòng nhiều doanh nghiệp lớn của các nước tiên tiến. Kết cuộc chỉ có mấy nền kinh tế như Hong Kong, Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan đầu tư vào các ngành công nghiệp nhẹ như da giày, may mặc,….