Bauxite Việt Nam

LS Phùng Thanh Sơn

Gửi tới BBC News Tiếng Việt từ TP HCM

Hệ thống hình sự Việt Nam đang tồn tại một nhóm điều luật được xây dựng chỉ hoàn toàn bằng tiêu chí định tính, không có bất kỳ ngưỡng định lượng nào để xác định khi nào một hành vi vượt qua ranh giới từ vi phạm hành chính sang tội phạm hình sự.

Đây không phải là vấn đề chính trị cũng không phải là vấn đề an ninh quốc gia mà là vấn đề kỹ thuật lập pháp thuần túy.

Triệu Tử Long

Một vài nhà báo tự do hiện đang bị cáo buộc phạm tội hình sự tại Điều 117, tội làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.

Giám đốc thẩm, tái thẩm: vẫn áp dụng ‘suy đoán vô tội’!

Bộ Luật Tố tụng hình sự, Điều 13 “Suy đoán vô tội”, ghi:

“Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội”.

Điều đó còn áp dụng khi mặc dù bản án đã có hiệu lực pháp luật, nhưng bị đưa ra xét xử lại theo trình tự giám đốc thẩm hay tái thẩm, thì nguyên tắc suy đoán vô tội cũng không mất đi hiệu lực, mà nó lại tiếp tục có hiệu lực trong quá trình giải quyết vụ án.

Mặc dù có điều luật ở trên, song khi đọc tin tức trên báo chí về các vụ án giai đoạn khởi tố cho đến lúc kết thúc điều tra, gần như tất cả đều tường thuật theo dạng khẳng định về các tội danh đã thành lập.

Lý thuyết trên giảng đường trường luật nói rằng, nguyên tắc suy đoán có tội và nguyên tắc suy đoán vô tội, đều là những nguyên tắc của tố tụng hình sự. Nhưng nguyên tắc suy đoán có tội là nguyên tắc của tố tụng thẩm vấn (inquisitorial), còn nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc điển hình của tố tụng tranh tụng (adversarial).

Vì sao có nhiều án oan, sai?

Giáo sư Đào Trí Úc, cựu Tổng biên tập Báo Đời sống và Pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam), trong bài báo “Nguyên tắc suy đoán vô tội – nguyên tắc hiến định quan trọng trong Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015”, có những lập luận như sau:

“Tố tụng hình sự thẩm vấn dựa trên nền tảng quan hệ công, và vì vậy, nó có một hệ thống các nguyên tắc đặc trưng của mình; các nguyên tắc chủ đạo đặc trưng của nó là nguyên tắc công tố hay còn gọi là nguyên tắc về trách nhiệm khởi tố, nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc về xác định sự thật khách quan (xác định chân lý vật chất) và nguyên tắc suy đoán có tội.

Tố tụng hình sự tranh tụng dựa trên một hệ thống các nguyên tắc chủ đạo đặc trưng của nó là nguyên tắc dàn xếp (disposition) của các bên, nguyên tắc hợp lý, nguyên tắc về xác định sự thật pháp lý hay còn được gọi là sự thật do tòa án và nguyên tắc suy đoán vô tội.

Như vậy, chúng ta có thể thấy rất rõ sự tương phản giữa hai mô hình tố tụng kể trên, theo đó, sự tương phản được xác định qua các cặp phạm trù đối lập: (1). Nguyên tắc thẩm vấn – nguyên tắc tranh tụng; (2). Nguyên tắc công tố (nguyên tắc về trách nhiệm khởi tố) – nguyên tắc dàn xếp; (3). Nguyên tắc pháp chế (hợp pháp) – nguyên tắc hợp lý; (4). Nguyên tắc xác định sự thật khách quan (chân lý vật chất) – nguyên tắc xác định sự thật pháp lý (sự thật do tòa án); (5). Nguyên tắc suy đoán có tội – nguyên tắc suy đoán vô tội.

Đã hơn nửa năm kể từ ngày một loạt các văn bản pháp luật hình sự mới có hiệu lực. Đó là các luật gồm Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Luật thi hành tạm giữ tạm giam và Luật tổ chức điều tra hình sự có hiệu lực từ 01/1/2018.

Thực tế thì thấy nhiều quy định pháp luật mới tiến bộ vốn được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường tư pháp hiện đại văn minh, giúp nền tư pháp nâng cao khả năng thực thi công lý, nhưng thực tế lại rất chậm trễ được thực hiện.

Ghi âm ghi hình

Bộ luật tố tụng hình sự mới có quy định về việc tiến hành ghi âm ghi hình khi hỏi cung bị can. Đây là quy định tiến bộ có mục đích kiểm soát hoạt động điều tra lấy cung nhằm ngăn chặn các hành vi bức cung nhục hình.

Đồng thời với việc ban hành luật, ngày 27/11/2015 Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 110/2015/QH13 về việc thi hành Bộ luật tố tụng hình sự, trong đó Quốc hội giao cho Chính phủ đầu tư kinh phí để bảo đảm việc thực hiện quy định về ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh việc hỏi cung bị can.

Quốc hội cũng giao cho Bộ trưởng Bộ Công an quyết định cụ thể nơi có điều kiện để thực hiện việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh hoạt động hỏi cung bị can kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2016. Chậm nhất đến ngày 01 tháng 01 năm 2019 thì thực hiện thống nhất việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh việc hỏi cung bị can trên phạm vi toàn quốc.

Lộ trình là thế nhưng tới nay khoảng thời gian chuẩn bị đã gần 3 năm, tính đến thời hạn cuối cùng cho việc thống nhất thực hiện trên phạm vi toàn quốc chỉ còn khoảng 5 tháng nữa.

Vậy nhưng mới đây tôi có dịp vào làm việc tại hai Trại tạm giam số 1 và số 2 của Công an thành phố Hà Nội thì đều không thấy việc lắp đặt các thiết bị ghi âm ghi hình.

Hai tuần trước tôi cũng có dịp vào làm việc tại Trại tạm giam Cầu Cao của Công an tỉnh Thanh Hóa thì cũng không thấy các thiết bị ghi âm ghi hình trong phòng hỏi cung.

Không biết các nơi khác thế nào, tinh thần tôn trọng thực thi pháp luật ra sao, liệu quy định tiến bộ của Bộ luật tố tụng hình sự có bị vô hiệu trên thực tế?