Bauxite Việt Nam

PGS.TS Nguyễn Phương Mai

Gửi cho BBC từ ĐH Khoa học Ứng dụng Amsterdam, Hà Lan

Trong bữa tiệc năm mới, tôi tình cờ nói chuyện với một người bạn tin rằng lịch sử loài người đã và đang bị những sinh vật ngoài hành tinh trông giống như thằn lằn (reptilian humanoid/ lizard people) thống trị. Những sinh vật khổng lồ này tới Trái Đất bằng UFO, hoá thân thành tầng lớp lãnh đạo với mục đích biến loài người thành nô lệ. Những con thằn lằn trá hình này là vô số các vua chúa trong quá khứ, tiếp nối bằng tầng lớp tinh hoa, tư sản, giàu có và quyền lực thời hiện đại như Nữ hoàng Anh, Obama, Madonna, Katy Perry, Justin Bieber, và cựu tổng thống Trump.

Bạn tôi không cô đơn. Chỉ trong nội vi nước Mỹ đã có tới 4% dân số, tức là khoảng 12 triệu người, tin chắc như đinh đóng cột rằng thằn lằn đội lốt người đang làm bá chủ thế giới, và 7% dân số còn lưỡng lự và tin rằng điều này hoàn toàn có thể đang xảy ra.

Thuyết âm mưu là gì và đặc điểm của nó ra sao?

Những thuyết âm mưu như vậy nhiều vô kể, nhưng tựu trung lại đều mang hai đặc điểm: (1) Thuyết nhắm tới các tổ chức / mạng lưới lớn, hoạt động ngầm, và (2) có dã tâm mang tính quyền lực thống trị. Ví dụ, người Do Thái cấu kết quyền lực ngầm thống trị thế giới; Hình dạng Trái Đất thật ra bẹt như cái đĩa nhưng NASA giả tạo số liệu khiến ta tưởng Trái Đất tròn để dễ bề thống trị luồng thông tin chuyển giao toàn cầu; Vaccin là chất độc gây bệnh nhưng các công ty dược phẩm che giấu để tăng trưởng lợi tức v.v…

Gần đây nhất là thuyết âm mưu về Deep State - "Nhà nước ngầm" của giới chính trị và doanh nghiệp cấu kết với nhau thống trị xã hội. Thuyết này bắt nguồn từ một chút sự thực của nền chính trị độc tài Trung Đông. Sau đó ý tưởng này lan sang Mỹ. Bất chấp một chế tài dân chủ có lịch sử lâu đời và hệ thống cân bằng quyền lực chặt chẽ, rất nhiều người tin rằng bỏ phiếu là vô nghĩa vì ai là tổng thống thì Deep State đã lựa chọn trước rồi. Deep State cộng hưởng mạnh mẽ với việc "tát cạn đầm lầy" mà ông Trump đưa ra. Nó cũng là một nguyên nhân nhiều người không chấp nhận kết quả cuộc bầu cử vừa qua.

Thuyết âm mưu và fake news

Thuyết âm mưu ngoài hai đặc điểm như nêu trên (mạng luới ngầm + âm mưu thống trị) còn có một đặc điểm thứ ba, đồng thời là yếu tố quan trọng nhất để một "ý tưởng" trở thành một "lý thuyết" và tồn tại cùng thời gian: tin giả. Thuật ngữ "fake news" xuất hiện từ khá lâu, và trở nên phổ biến khi ông Trump dùng nó để chỉ trích giới báo chí.

Tin giả bao gồm các nội dung (1) bịa đặt; (2) châm chọc - satire; (3) tiêu đề kích động - click bait - và không khớp với nội dung; (4) nội dung bị cố tình bóp méo; (5) sự kiện có thật nhưng đặt trong hoàn cảnh khác để gây hiểu nhầm.

Gần đây, việc không chấp nhận kết quả bầu cử khiến hàng nghìn tin giả lan truyền như vũ bão giữa những người Việt ủng hộ ông Trump. Ví dụ, bà chủ tịch Hạ Viện trốn khỏi Mỹ bị bắt ở biên giới Canada; Cả một mạng lưới đảng Dân Chủ lẫn Giáo Hoàng phạm tội ấu dâm; Quân đội thề trung thành với Trump và sẽ giúp ông đảo chính; Biden đã tống vào tù còn Trump sẽ giả trang Biden tiếp tục lãnh đạo; ông Trump gửi ông Biden một cái thư vỏn vẹn mấy chữ "Ông biết thừa là tôi thắng"...

Các báo lớn cũng không tránh được tin giả. Sau khi đăng hàng loạt tin sai lệch về máy chủ Dominion và đối mặt với khả năng bị kiện, American Thinker đã phải chính thức xin lỗi. Những hãng lớn như Fox News và Newsmax cũng phải nhanh chóng đính chính.

Tin giả có tốc độ lan truyền nhanh gấp 6 lần các tin thật. Các tin giả về chính trị cũng lan truyền nhanh hơn các tin giả khác. Ví dụ, tin giả "bố ông Trump là thành viên của tổ chức phân biệt chủng tộc KKK" là một trong những tin khủng được đọc tới nhiều triệu lần từ Facebook.

Kỳ lạ hơn, trong khi chúng ta thường nhất trí cho rằng các tin tức trên mạng xã hội không đáng tin. Nhưng dù ý thức rõ như vậy, ta vẫn có xu hướng lấy tin trên mạng xã hội và bị ảnh hưởng sâu sắc bởi mạng xã hội. Điều này hệt như ta biết hút thuốc là có hại, nhưng ta vẫn tiếp tục hút và để cơ thể mang bệnh.

Joe Ferullo

Hoàng Việt dịch.

Một số nhà phê bình đã tỏ ra bối rối khi thấy thời gian gần đây, trên bảng xếp hạng về lượng thu hút độc giả, các kênh tin tức có thiên hướng cực hữu như Newsmax và OANN có sự nâng hạng đột biến. Họ cho rằng, những khán giả trả tiền để xem những tin tức “ngớ ngẩn” trên các kênh này có thể không thông minh lắm.

Tuy nhiên, nhận định thô thiển trên đã bỏ qua một thực tế đáng lo ngại: Các kênh tin tức đó, và cả những kênh khác, chắc chắn sẽ đi theo hệ thống truyền thông thời hậu Trump, đã nỗ lực hết sức để “cố ý” làm cho sản phẩm của họ trông “thật”, và người xem gần như bị cuốn hút một cách vô thức.

Có những lý do khiến hầu hết các báo hình chính thống trông giống nhau: Những kênh sản xuất tin tức này truyền tải thông điệp đến người xem ngoài những gì đơn thuần do phát thanh viên/ người dẫn chương trình tường thuật. Ví dụ, màu xanh lam chiếm ưu thế ở gần như mọi trường quay tin tức.

Nghiên cứu cho thấy đối với hầu hết chúng ta, màu xanh lam thể hiện sự đáng tin cậy. Một số bản tin có thêm một chút phông màu đỏ, sắc màu được cho là tràn đầy năng lượng và tích cực.  Những màu này kết hợp với nhau sẽ gửi đi một thông điệp: Có điều gì đó khẩn cấp và quan trọng đang diễn ra (màu đỏ), nhưng đừng lo lắng - bạn có thể tin tưởng các phóng viên của chúng tôi sẽ làm đúng (màu xanh lam).

Bản thân các phát thanh viên là một phần của thông điệp đó: Họ thường không quá già hoặc quá trẻ. Họ ăn mặc nghiêm túc, không xa xỉ. Những kiểu tóc khác thường rất hiếm - họ không nhuộm tóc màu xanh lá cây hoặc để kiểu tóc xù. Hình ảnh của họ trên màn hình, giống như màu sắc của trường quay xung quanh họ, đáng tin cậy và hợp lý.

Bên cạnh màu sắc, những phát thanh viên này cũng được bao quanh bởi thông tin. Những năm gần đây, phông màn hình tin tức truyền hình cáp ngày càng trở nên “rối mắt” với các dữ liệu: số liệu thị trường chứng khoán hoặc tổng số phiếu bầu ở phía bên phải màn hình của bạn, các dòng tiêu đề di chuyển chậm ở phía dưới màn hình, một tiêu đề khác đậm hơn phía trên.

Tất cả những hình ảnh đồ họa này khiến người xem bị thu hút: Nếu bạn không quan tâm đến những gì phóng viên đang nói, bạn có thể đọc thông tin khác trên màn hình của bạn. Tuy nhiên, thông tin đó cũng đóng vai trò tạo nên một bức tranh: Hãy xem chúng tôi đang hoạt động như thế nào trong việc thu thập, tổng hợp tất cả tin tức này từ khắp nơi trên thế giới cho bạn. Bạn có thể tin ở chúng tôi.