Bauxite Việt Nam

Trần Dzạ Dzũng

(VNTB) – Ngay hôm Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Trần Văn Hiệp bị bắt thì gia đình ông Hiệp đã chủ động nộp ngay 4,2 tỷ đồng để khắc phục hậu quả cho bị can.

Trước đó, ngày 29-12-2023, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Thanh Hóa tống đạt quyết định khởi tố bị can, áp dụng biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú đối với ông Trịnh Văn Chiến, cựu Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa, để điều tra sai phạm liên quan đến vụ án Hạc Thành Tower. Sau khi bị khởi tố, ông Trịnh Văn Chiến đã chủ động nộp khoảng 22,5 tỷ đồng vào tài khoản tạm giữ của cơ quan công an để khắc phục hậu quả.

Nguyễn Quang Dy

Trong một thể chế độc quyền, tư duy quản trị điển hình là cái gì cũng muốn quản lý (tuy năng lực quản lý kém) và cái gì không quản lý được thì cấm (tuy bất lực không cấm được). Điều này càng đúng với đặc thù kinh tế ngầm, vì không có một chính phủ nào cấm được hoạt động của kinh tế ngầm. Nó tồn tại và phát triển theo quy luật “cung - cầu”: ở đâu có cầu thì sẽ có cung, và cầu càng cao thì cung càng nhiều. Một đất nước có 92,7 triệu dân (năm 2016) là một thị trường có nhu cầu khổng lồ. Một chính phủ dù có năng lực quản trị tốt (như Singapore) cũng không thể đáp ứng được, nói gì đến một chính phủ có năng lực quản trị kém (như Việt Nam). Hay nói cách khác, khi Việt Nam phải bán các doanh nghiệp hàng đầu (như Vinamilk và Sabeco) vì quản trị kém hay cần tiền, thì làm sao có thể quản trị được kinh tế ngầm.

Vì vậy, các chuyên gia kinh tế và quản trị cần điều chỉnh cách nhìn kinh tế ngầm đang diễn ra trên vỉa hè, tại các chợ cóc và hàng quán ở Hà Nội và các đô thị trên toàn quốc. Chính họ đã góp phần cưu mang cuộc sống của hàng triệu người dân sống sót qua chiến tranh, chịu đựng mọi thiếu thốn của thời bao cấp, và nay là vấn nạn tham nhũng khi các nhóm lợi ích thân hữu và thế lực “tư bản đỏ” lợi dụng thể chế yếu kém để vơ vét và “ăn của dân không chừa một thứ gì”. Nếu không có kinh tế ngầm thì làm sao chúng ta có thể lý giải được sự tồn tại tưởng chừng vô lý và sức sống bền bỉ đến kinh ngạc của người dân Việt Nam. Nói cách khác, kinh tế ngầm rất gần với khái niệm chiến tranh du kích (hay “chiến tranh nhân dân”).

Trên thực tế, nền kinh tế Việt Nam đang phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc. Trong khi nhập siêu (chính thức) mỗi năm trung bình hơn 30 tỷ USD (năm 2018 giảm còn 28 tỷ USD), nhập siêu theo đường “tiểu ngạch” (phi chính thức) là gần 20 tỷ USD. Đó là một tỷ lệ khổng lồ trong một nền kinh tế hàng hóa còn yếu kém như Việt Nam (vẫn chưa công nghiệp hóa). Điều này khẳng định quy mô và vai trò của kinh tế ngầm trong nền kinh tế thị trường què quặt của Việt Nam, khi quá trình chuyển đổi cơ cấu và cải cách thể chế còn ách tắc.

Về thương mại, đó là sự tồn tại âm thầm nhưng sống động của thị trường “tiểu ngạch” trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc với giá trị nhập siêu khoảng $20 tỷ/năm, bất chấp mọi trở ngại qua các thời kỳ sóng gió trong quan hệ hai nước. Tại Sài Gòn, đó là sức sống năng động của kinh tế ngầm tại Chợ Lớn, trải qua các biến cố bất thường của thời kỳ chiến tranh cũng như thời hậu chiến với sự biến động của chế độ chính trị. Tại Hà Nội, đó là sự phục hồi và sức sống mãnh liệt của khu phố cổ Hà Nội, là “hồn cốt” của thủ đô với “36 phố phường” như một cái chợ bazaar khổng lồ có sức hấp dẫn kỳ lạ đối với khách du lịch thập phương.

Trên đây là vài ví dụ điển hình về bức tranh sinh động của kinh tế ngầm ở Việt Nam, với nhiều hình thái và thành phần đa dạng trong nền kinh tế thị trường “định hướng XHCN”. Chắc nhiều người không biết ông chủ ngôi “biệt thự gà vàng” khá độc đáo gần Ngõ 1 phố Hoàng Quốc Việt là ông “Thanh Sắt”, vốn làm nghề buôn “đồng nát”. Nhưng ông “Thanh Sắt” còn thua xa ông “Đường Bia” là chủ tòa nhà “Hòa Bình tower” tọa lạc tại phố Hoàng Quốc Việt, và các khách sạn cao cấp “dát vàng” nổi tiếng tại Đà Nẵng, Hội An, Hà Nội.

Khi đoàn Tổng thống Donald Trump sang dự Hội nghị Cấp cao APEC tại Đà Nẵng (10/2017), và khi tàu sân bay USS Theodore Roosevelt đến thăm Đà Nẵng (3/2020) người Mỹ đã quyết định chọn khách sạn “Golden Bay” của ông “Đường Bia”. Chắc nhiều người không biết ông “Đường Bia” là bộ đội phục viên, từng làm nghề đạp xích lô chở bia thuê cho nhà máy bia Hà Nội. Những người như ông “Thanh Sắt” hay “Đường Bia” đã làm giàu và đi lên từ “kinh tế ngầm”, trong nền kinh tế thị trường “định hướng XHCN” đa thành phần.

Dù làm nghề “đồng nát” (như ông Thanh) hay “chở bia thuê” (như ông Đường) hay hàng triệu người Việt khác đang “buôn thúng bán mẹt”, họ không phải là “ký sinh trùng”. Trong khi Việt Nam có những “làng tỷ phú đồng nát” (như ở Bắc Ninh), thì nhiều người Việt sang Liên Xô-Đông Âu đã trở thành “đại gia” nhờ kinh tế ngầm. Theo nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, Việt Nam là một “cường quốc đồng nát”, với đặc thù văn hóa “hàn xoong hàn nồi”.

Tác động của kinh tế ngầm không chỉ về kinh tế mà còn cả về giáo dục, văn hóa, xã hội. Các nhà giáo dục Việt Nam hãy suy ngẫm tại sao những đứa trẻ cơ nhỡ người Mông ở Sapa nói được tiếng Anh? Tại sao ngày càng nhiều người Mông ở vùng cao vùng xa nói tiếng Anh còn thạo hơn cả tiếng Kinh?  Đó không phải là sản phẩm của “xóa đói giảm nghèo” hay những dự án “cải cách giáo dục” hoành tráng nhưng thường thất bại, làm thất thoát hàng trăm triệu USD tiền viện trợ ODA và ngân sách nhà nước hay tiền thuế của dân. Đó là sản phẩm phụ của kinh tế ngầm và toàn cầu hóa, khi dòng người du lịch nước ngoài kéo đến Việt Nam.

***

Khi Chủ tịch TQ Tập Cận Bình đến thăm Việt Nam (11/2017), hai nước đã ký Bản ghi nhớ về việc đẩy nhanh tiến độ đàm phán thỏa thuận khung về xây dựng các “khu hợp tác kinh tế qua biên giới”. Tuy đây là việc nâng cấp các “khu kinh tế cửa khẩu”, nhưng là một kế hoạch tổng thể chứ không chỉ là ý tưởng của từng địa phương. Về đối ngoại, “ngoại giao láng giềng” được xếp ở vị trí thứ hai, chỉ sau “quan hệ với các nước lớn”. Theo kế hoạch, có bốn khu hợp tác kinh tế qua biên giới Việt-Trung, nhưng hai bên vẫn chưa thống nhất được cách quản lý mô hình “hai nước một khu”, liệu sẽ áp dụng luật Việt Nam hay luật Trung Quốc?

Theo chuyên gia thống kê Liên Hợp Quốc Vũ Quang Việt, mô hình “hai nước một khu” chính là mô hình nhằm biến một phần đất Việt Nam dọc biên giới theo chính sách “Một vành đai Một con đường” để từng bước trở thành đất Trung Quốc. Nói cách khác, Việt Nam “tự nguyện” nộp đất của mình vào mô hình “hai nước một khu” để Trung Quốc “cùng phối hợp quản lý và khai thác”. Thỏa thuận Thành Đô (9/1990) là một thảm họa đối với Việt Nam, nhưng là một thành công đối với Trung Quốc, nên chắc chắn họ không dừng lại. Liệu sáng kiến “hai nước một khu” có phải là một kiểu “Thành Đô 2.0” như nhiều người vẫn lo ngại?

Nếu trên Biển Đông họ đã và đang triển khai chiến lược “cờ vây” bằng cách “thay đổi thực địa” để biến việc lấn chiếm và quân sự hóa thành “chuyện đã rồi” (fait accompli) thì trên đất liền chắc họ cũng sẽ làm tương tự. Thuyết “biên giới mềm” của Trung Quốc đang được cụ thể hóa bằng sáng kiến “hai nước một khu”, để từng bước biến nó thành khu vực không biên giới “trên thực tế” (de facto), như chuyện con trăn nuốt dần con thỏ. Nếu “Một vành đai Một con đường” là kế hoach tổng thể (master plan) thì “hai nước một khu” là sáng kiến cụ thể để triển khai (execution project) trong kế sách “tằm ăn dâu” (hay “cắt lát salami”).

Gần đây, hai nước còn định triển khai hệ thống “Hai quốc gia, một trạm kiểm soát cửa khẩu”, dự kiến đưa vào hoạt động từ tháng 5/2018 như một bước để hiện thực hóa chủ trương đó. Hệ thống này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho người Trung Quốc vào Việt Nam hơn là người Việt Nam vào Trung Quốc. Theo các nguồn tin, Phủ Lý (Hà Nam) cách đây nhiều năm chỉ có vài chục người Trung Quốc đi du lịch rồi ở lại, nhưng bây giờ có hàng nghìn người đến làm ăn trong một thành phố nhỏ có hơn 100 ngàn dân. Đó là một tỷ lệ quá cao, đặt ra nhiều vấn đề phải suy nghĩ. Không phải chỉ có Phủ Lý mà còn nhiều nơi khác (như Đà Nẵng và Nha Trrang); Không chỉ có kinh tế ngầm, mà còn một thế giới ngầm khó kiểm soát.

Phần 1: Giải mã hiện tượng kinh tế ngầm

Kinh tế ngầm là một chủ đề khó, không chỉ với những người ngoại đạo mà còn với các chuyên gia kinh tế và quản trị kinh doanh. Trong khi tài liệu tham khảo về kinh tế ngầm còn thiếu, quan niệm về kinh tế ngầm có nhiều bất cập. Điều đó phản ánh bản chất phức tạp và khó nắm bắt của kinh tế ngầm. Gần đây các chuyên gia tuy đề cập nhiều hơn đến quy mô và tầm quan trọng của kinh tế ngầm, nhưng vẫn còn nhiều tranh cãi về động cơ và phương pháp thống kê. Bức tranh về kinh tế ngầm vẫn còn nhiều ẩn số, cần được giải mã để làm rõ hơn. 

Quan niệm về “System D”

Trong bất kỳ nền kinh tế nước nào cũng có kinh tế ngầm, nhất là tại các nước đang phát triển, có một nền kinh tế chuyển đổi, có thể chế lỗi thời và thói quen làm việc “du kích” như Việt Nam. Hiện nay, người ta thường gọi hệ thống kinh tế ngầm là “System D”. Đó là chữ cái của từ tiếng Pháp “debrouille”.  Từ này có nghĩa gần giống như “manage” hay “make do” trong tiếng Anh, có nghĩa là có thể xoay sở và tồn tại được, bất chấp mọi khó khăn.

Trước đây, “System D” được biết đến chủ yếu tại các nước nói tiếng Pháp ở Châu Phi và vùng Caribbean.  Ngày nay, “System D” là thuật ngữ để chỉ năng lực thực dụng biết thích nghi nhanh và biến báo hiệu quả trước mọi tình huống khó khăn để đạt được mục đích. Trong kinh tế học, “System D” thường được hiểu là “kinh tế ngầm” (shadow economy) có đóng góp ngày càng lớn cho kinh tế thế giới. Theo các chuyên gia, GDP của “System D” là $10 trillion. (“The Shadow Superpower”, Robert Neuwirth, Foreign Policy, 28/10/2011).

Robert Neuwirth cho rằng không phải Trung Quốc, mà “System D” mới là siêu cường kinh tế lớn thứ hai thế giới, với GDP khoảng $10 trillion (mười ngàn tỷ USD) trong khi GDP của Mỹ khoảng $14 trillion và GDP của Trung Quốc khoảng $8 trillion (năm 2011). Đến nay chắc bức tranh kinh tế ngầm toàn cầu đã khác trước rất nhiều, vì “System D” có tốc độ phát triển nhanh nhất thế giới, thu hút một nửa tổng số nhân công trên toàn cầu.

Theo ước tính của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) kinh tế ngầm toàn cầu trị giá $650 billion (giai đoạn 2012-2014). Mặc dù khó xác định chính xác các hoạt động kinh doanh ngầm vốn đa dạng, nhưng nghiên cứu của WEF (2015) dự báo rằng chi phí mà nền kinh tế toàn cầu phải chịu vì hàng giả có thể lên tới $1.77 trillion (trong giai đoạn đó). Có nhiều nguyên nhân làm hoạt động kinh tế ngầm gia tăng, trong đó luật lệ quá nhiều và quá phức tạp, trong khi năng lực quản trị của các cơ quan nhà nước thường yếu kém và thiếu nhất quán.

Một số nước có nền kinh tế ngầm lớn hơn so với các nước khác. Trong khi kinh tế ngầm tại khu vực Châu Á có quy mô chiếm khoảng 26% GDP, thì kinh tế ngầm tại các khu vực khác chiếm khoảng 20%-60% GDP.

Theo nguồn CafeF (25/12/2015), Ukraine là nước có nền kinh tế ngầm vào loại lớn nhất thế giới (chiếm tới 47% GDP, vào quý I/2015). Một trong những hoạt động kinh doanh ngầm phổ biến nhất tại Ukraine là buôn lậu, và vấn nạn tham nhũng là lý do chính khiến buôn lậu trở nên phổ biến. Ví dụ, sản xuất rượu trái phép là hoạt động kinh doanh có lãi nhất trong kinh tế ngầm của Ukraine, ước tính khoảng $1,1 tỷ (bằng 40% tổng sản lượng rượu cả nước), trong khi buôn lậu thuốc lá vào khoảng $360-$450 triệu.