Nước ở châu thổ Cửu Long
Hồ Phương Trinh
10.07.2024
(VNTB) – Khắp các vùng “ngọt hóa” không thấy chỗ nào giữ nước ngọt để thế cho nước lợ bị chặn dòng, nên đồng khô rạch cạn là tất yếu!
Hạn mặn ở ĐBSCL: Đâu là giải pháp căn cơ?
08/05/2024
Xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sẽ diễn ra sớm hơn, sâu hơn, cực đoan hơn trong tương lai, những giải pháp tình thế hiện nay sẽ không đủ để đối phó.
Làm sao để dân đồng bằng sông Cửu Long thích nghi với hạn mặn?
Mai Bá Kiếm
Theo bản tin dự báo xâm ngập mặn khu vực Bến Tre (từ 25/4 - 02/5), độ mặn 4‰ xâm nhập đến Ấp 6, xã Quới Sơn (huyện Châu Thành, Bến Tre), cách cửa sông 44,3 km, liên tưởng tới chỉ đạo của phó thủ tướng Trần Hồng Hà “ĐBSCL cần thích nghi và chủ động sống chung với hạn mặn”, tôi tưởng tượng nếu tôi ở xã Quới Sơn tôi phải thích nghi thế nào?
Chuyển nước từ miền Đông sang miền Tây để cứu ĐBSCL?
Thành Luân
ĐBSCL cần chương trình ngọt hóa đúng nghĩa. Phải tính đến chuyện chuyển nước từ miền Đông sang miền Tây bằng các đường dẫn nước...
ĐBSCL đang trải qua đợt hạn mặn được coi là gay gắt nhất trong lịch sử. Năm 2016, nước mặn lần đầu tiên tiến tới cảng Cái Cui (Cần Thơ) - cách cửa biển Trần Đề (Sóc Trăng) trên 100km, các tỉnh Bến Tre, Vĩnh Long nước mặn mới vào tới trung tâm tỉnh lỵ thì năm nay, tình hình trầm trọng hơn nhiều.
Hiện nước mặn đã ảnh hưởng đến 10/13 tỉnh ở khu vực ĐBSCL, nhiều tỉnh trong vùng đã phải công bố tình huống khẩn cấp do xâm nhập mặn trên địa bàn.
Theo dự báo của Bộ NN-PTNT, tình trạng hạn mặn năm 2020 sẽ khiến khoảng 130.000 ha cây ăn trái bị ảnh hưởng và khoảng 150.000 hộ dân bị thiếu nước sinh hoạt tại khu vực ĐBSCL.
Thiếu nước, cách người dân vượt qua tình cảnh khốn khó hiện tại là đợi chờ nước ngọt cứu trợ hoặc phải đi mua với giá cao.
Tuy nhiên, theo chuyên gia, những biện pháp này không thể giải quyết được tình hình khi độ mặn xâm nhập đã vượt mức kỷ lục năm 2016.
Theo GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy lợi (nay là Bộ NN-PTNT), hiện vẫn chưa phải cao điểm của hạn năm nay, việc xây thêm cống ngăn mặn ở biển là biện pháp tốn kém nhưng không hiệu quả. Trong khi đó, lượng nước ngọt từ thượng nguồn về đến các nhánh sông Cửu Long bị đứt đoạn là do các nước phía trên thượng nguồn xây đập thủy điện gây tác động tới dòng chảy.
CON ĐƯỜNG THOÁT HẠN Ở MEKONG DELTA
BÀI 1
Tôi nói thẳng luôn là Mekong Delta không thoát hạn được. Người dân Mekong Delta phải học cách sống chung với hạn và mặn.
HIỆN TRẠNG và TƯƠNG LAI
Tôi chưa đi hết các ngóc ngách của đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) nhưng cũng đã từng khảo sát, đánh giá về nhiều khía cạnh của ĐBSCL ở hầu hết các tỉnh thành và lặp lại trong vòng 10 năm qua. Việc quan sát diễn biến và tác động của biến đổi khí hậu cho tôi cái nhìn ít lạc quan về tương lai đồng bằng.
Năm 2016, xâm nhập mặn lần đầu tiên tiến đến Cần Thơ vào ngày 14/3. Tôi nhớ rõ ngày hôm đó, vì khi đó tôi đang là người phụ trách kỹ thuật cho dự án quan trắc nước mặn tự động của thành phố Cần Thơ.
Đó được coi là một mốc lịch sử quan trọng về sự tiến sâu của xâm nhập mặn. Cả năm 2016, 60-80% diện tích lúa vụ 3 ở các tỉnh Trà Vinh, Bến Tre, Kiên Giang, Bạc Liêu bị mất trắng. Nhiều thửa ruộng không thể canh tác lại trong vụ tiếp theo.
Năm nay thì sao? Xâm nhập mặn diễn ra từ đầu tháng 12 và đạt mốc lịch sử mới từ giữa tháng 1/2020. Như vậy là nó vừa phá mốc lịch sử 2016 vừa diễn ra trước 2 tháng.
Nhận định của tôi là việc xâm nhập mặn và hạn hán sẽ vô vùng khốc liệt trong 2 tháng tiếp theo, ngay cả khi ĐBSCL đón những cơn mưa trái mùa vào tháng 4.
Lý do là lượng nước lâu nay dùng để canh tác và sinh hoạt ở ĐBSCL chủ yếu là nước thượng nguồn về theo các nhánh sông. Nước mưa tại đồng bằng sẽ không được giữ lại ở đồng bằng vì không có hồ chứa nên mưa bao nhiêu sẽ chảy hết ra biển bấy nhiêu. Đất đang khô, háo nước nên mưa không đủ ngấm vào đất thì làm gì đủ cho tích trữ.
Số liệu mà tôi có hiện nay cho thấy khoảng 83.300 hộ dân đang gặp khó khăn về nước sinh hoạt. 39.000 ha lúa vụ 3 đang chết khô và con số này sẽ gia tăng hơn nữa trong vòng một tháng tới đây.
Tại Tiền Giang, người dân đang phải mua nước với giá 300.000 VND một m3 nước ngọt để tưới sầu riêng. Phía Tây Nam Bộ, giá nước ngọt đang là 150.000-200.000 VND một m3. Lưu ý, đây là nước ngọt chứ không phải nước tinh khiết để uống được liền. Nước này có thể là nước sông và cũng có thể là nước máy.
Tại Cà Mau, hàng trăm điểm sạt lở và sụt lún xảy ra trong vòng một tháng qua phá hủy nhà dân và nhiều công trình hạ tầng giao thông. Ở hầu hết các địa phương không còn khả năng khai thác nước ngầm vì mạch nước ngầm đã tụt sâu do khai thác quá mức.
NGUYÊN NHÂN GỐC RỄ
1- Siêu đập thủy điện thượng nguồn
Trong vòng 7 năm qua, đã có 7 siêu dự án thủy điện chặn dòng chính Mekong được vận hành và đưa vào sử dụng, trong đó có 6 dự án dòng chính ở Trung Quốc và 1 dự án dòng chính trên đất Lào.
Tháng 7/2019, Thủy điện siêu lớn Xayaburi âm thầm đi vào hoạt động mà không thông báo cho các nước thành viên của Ủy hội Mekong. Ngay thời điểm đó, tôi đã dự báo về một đợt hạn khốc liệt ở Mekong Delta vì nhận thấy lượng mưa về sườn Tây Trường Sơn ít hơn 60% trung bình các năm.
Ngày 20/02/2020, tại hội nghị bộ trưởng ngoại giao Mekong – Lan Thương, ngoại trưởng Trung Quốc đã tuyên bố sẽ xả nước giúp các quốc gia láng giềng chống hạn.
ĐỪNG MƠ và ĐỪNG NGHE LỜI HỨA HÃO của Trung Quốc.
VŨ KHÍ GIẢI CỨU MEKONG: CHẤT XÁM VÀ TIẾNG NÓI
(Phỏng vấn Ngô Thế Vinh - Người đi dọc 4.800 km sông Mekong)
Lê Quỳnh thực hiện
|
Lời Giới Thiệu: Đã tới năm 2020, mà vẫn còn một số bài viết mới phát tán trên mạng, và tác giả bài viết ấy chỉ dựa vào con số 16% lượng nước sông Mekong đổ xuống từ Trung Quốc, để bảo rằng ảnh hưởng chuỗi đập khổng lồ Vân Nam là không đáng kể, đó như một biện minh che chắn cho những việc làm sai trái của Bắc Kinh trên dòng Mekong trong suốt hơn 3 thập niên qua. Xây chuỗi đập bậc thềm Vân Nam, Trung Quốc đã khởi đầu phá hủy sự cân bằng bền vững của toàn hệ sinh thái lưu vực sông Mekong. Dung lượng các hồ chứa Vân Nam ngoài khả năng giữ hơn 30 tỷ mét khối nước [thời điểm 2016], còn chặn lại một trữ lượng rất lớn phù sa không cho xuống tới hạ lưu. Thiếu nguồn nước ngọt, thiếu phù sa, lại thêm ngập mặn với nước biển dâng, cả một vùng châu thổ phì nhiêu ĐBSCL, cái nôi của một nền văn minh miệt vườn, có tương lai trở thành một vùng đất chết do sa mạc hóa. Đó là tình cảnh bi thương của 20 triệu cư dân 13 tỉnh Miền Tây 3 tháng đầu năm 2020 hiện nay. Bài “Phỏng vấn BS Ngô Thế Vinh – người đi dọc 4800 km sông Mekong” được phóng viên môi trường Lê Quỳnh thực hiện, đã được đăng trên báo in Người Đô Thị [25/ 04/ 2016] với tiêu đề: “Vũ khí giải cứu Mekong: chất xám và tiếng nói”, bài phỏng vấn đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự, cũng để trả lời quan điểm sai trái cho rằng Cửu Long Cạn Dòng không phải do Trung Cộng xây chuỗi đập thuỷ điện trên thượng nguồn [Viet Ecology Foundation]. *** 进入二十一世纪的第二个十年，中国完成了两个最大的水坝：糯扎渡5,850兆瓦和小湾 4,200兆瓦，北京几乎完工。他们的水电计划覆盖了兰沧河（兰沧-湄公河的中文名称）的一半长度。 根据耶鲁大学的弗雷德·皮尔斯（Fred Pearce）的说法，湄公河现在已成为水塔和中国发电厂。 悉尼大学湄公河研究中心主任菲利普·赫希(Philip Hirsch)说：“糯扎渡和小湾这两个巨大的水坝将影响湄公河到越南湄公河三角洲的全部流量。” 仅完成了六座大坝，中国的装机容量就达到了15150兆瓦，占兰沧河全部水电潜力的一半以上。在剩下的8个大坝项目以及可能还有更多新项目的情况下，中国将很容易在21世纪头几十年内早日完工。 我们不能仅仅依靠从中国流出的湄公河水的16％的数量来说云南大坝链的影响可忽略不计。通过建立云南大坝链，中国已开始破坏整个湄公河流域生态系统的可持续平衡。云南水库的容量除了能够容纳超过300亿立方米的水外，还阻挡了不流向湄公河三角洲的大量沉积物。缺水，由于海平面上升而导致的冲积土缺乏和盐碱化更多的地，湄公河三角洲的整个肥沃土地，花园文明的摇篮，都有可能因荒漠化而成为荒地。 Bước vào thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, sau khi Trung Quốc hoàn tất hai con đập lớn nhất: Nọa Trác Độ (Nuozhadu) 5.850 MW và Tiểu Loan (Xiaowan) 4.200 MW, về tổng thể Bắc Kinh hầu như đã hoàn thành kế hoạch thủy điện của họ trên suốt nửa chiều dài con sông Lan Thương (Lancang – tên Trung Quốc của sông Mekong). Theo Fred Pearce, Đại học Yale, con sông Mekong nay đã trở thành tháp nước và là nhà máy điện của Trung Quốc. Philip Hirsch, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu sông Mekong thuộc Đại học Sydney nhận định: “Hai con đập khổng lồ Nọa Trác Độ và Tiểu Loan sẽ ảnh hưởng trên suốt dòng chảy của con sông Mekong xuống tới tận ĐBSCL của Việt Nam”. Chỉ với sáu con đập dòng chính hoàn tất, Trung Quốc đã đạt được công suất 15.150 MW – nghĩa là hơn một nửa toàn công suất tiềm năng thủy điện của con sông Lan Thương. Với 8 dự án đập còn lại, và có thể sẽ còn thêm nhiều dự án mới nữa, Trung Quốc sẽ dễ dàng dứt điểm sớm trong vòng mấy thập niên đầu thế kỷ XXI. Chúng ta không thể chỉ dựa vào một con số 16% lượng nước sông Mekong đổ xuống từ Trung Quốc, để bảo rằng ảnh hưởng chuỗi đập Vân Nam là không đáng kể. Xây chuỗi đập Vân Nam, Trung Quốc đã khởi đầu phá hủy sự cân bằng bền vững của toàn hệ sinh thái lưu vực sông Mekong. Dung lượng các hồ chứa Vân Nam ngoài khả năng giữ hơn 30 tỷ mét khối nước còn chặn lại một trữ lượng rất lớn phù sa không cho xuống tới ĐBSCL. Thiếu nước, thiếu phù sa lại thêm ngập mặn vì nước biển dâng, cả một vùng đất phì nhiêu ĐBSCL, cái nôi của một nền văn minh miệt vườn, có tương lai trở thành một vùng đất chết do sa mạc hóa. Ngô Thế Vinh |
Ngô Thế Vinh đứng bên chân con đập Mạn Loan 1500 MW, con đập dòng chính đầu tiên trong chuỗi đập bậc thềm Vân Nam trên sông Lancang-Mekong. [photo by NVH 2002]
Thưa, dù đã 17 năm trôi qua, từ những chuyến đi dọc dòng sông Mekong dài 4.800 km, bức tranh sống động mà ông “phác họa” về những tác hại khủng khiếp do các con đập thủy điện gây ra cho đời sống người dân lưu vực sông Mekong đến nay vẫn nóng hổi tính thời sự. Từ những dự cảm rất sớm về những hậu quả do các đập thủy điện gây ra trên dòng Mekong và cho ĐBSCL nói riêng, ông nhận định gì về thực trạng hiện nay?
Năm 2000, khi nói “Cửu Long cạn dòng”, nhiều người xem đó là phát biểu “nghịch lý” bởi đó là năm có lụt lớn ở miền Tây. Một vị tu sĩ đang tất bật lo việc cứu trợ, mới nghe tên cuốn sách đã phát biểu: “Đang lũ lụt ngập trời với nhà trôi người chết mà lại nói “Cửu Long cạn dòng” là thế nào?”. Nhưng cần hiểu rằng lũ và hạn tương ứng với mùa mưa và mùa khô là chu kỳ tự nhiên đã có hàng ngàn năm trên dòng Mekong và các vùng châu thổ, và đến nay thì mức độ càng trầm trọng và gay gắt. Chúng ta không thể đổ lỗi hết cho “thiên tai”, mà cần can đảm gọi cho đúng tên những yếu tố “nhân tai” bởi do chính con người gây ra qua suốt quá trình phát triển không bền vững và có tính tự hủy từ nhiều thập niên qua, đã làm gãy đổ sự cân bằng của cả một hệ sinh thái vốn phức tạp nhưng cũng hết sức mong manh của dòng Mekong.
Băng qua Biển Hồ đến khu Bảo tồn sinh thái Tonle Sap (nguồn: tư liệu Ngô Thế Vinh)
Một chuỗi những tai ương do chính con người gây ra đó là:
(1) Phá hủy tự sát những khu rừng mưa trong toàn lưu vực. Những khu rừng mưa này có tác dụng như những tấm bọt biển khổng lồ giữ nước trong mùa mưa, xả nước trong mùa khô với chức năng điều hoà lưu lượng nước của dòng sông trong suốt hai mùa khô lũ, thì nay không còn nữa.
Trò chuyện với TS Lê Anh Tuấn về... NỖI BUỒN LUANG PRABANG
Vũ Kim Hạnh
|
Thử hỏi, nếu Trung Quốc muốn ra mặt đầu tư vào thủy điện này thì “Việt Nam có ngăn cản được không? Chẳng qua, họ lui một bước, và giăng ra một cái “bẫy”, khi Việt Nam nhảy vào dự án thủy điện Luang Prabang thì sau này phải “câm luôn”, không thể phê phán tác hại thủy điện trên dòng chính của Trung Quốc hay Lào được nữa". PGS.TS Lê Anh Tuấn, Viện phó Viện Biến đổi Khí hậu |
Sau status hôm qua, anh bạn nhà báo Hoàng Tuyên của tôi ở đồng bằng đã tìm gặp được TS Lê Anh Tuấn để hỏi thêm về dự án đập Luang Prabang và gửi bài này cho tôi, từ Cần Thơ.
*****
PGS. TS. Lê Anh Tuấn
Gần như vô cảm, những nhà đầu tư dự án thủy điện Luang Prabang vẫn chuẩn bị khởi động lại (tháng 4/2020) dự án, dù họ khó thể kiếm lời do mưa nắng khác thường, những đập thủy điện có sẵn trên dòng chính Mekong đang giành nhau nguồn nước.
Cũng có ý kiến là xây đập xong, khi hạ lưu cần thi xả đập, chuyện ấy rất phi thực tế. Chứng minh gần đây:
- Tháng 3-2016, Chính phủ Việt Nam đề nghị phía Trung Quốc xả nước đập thuỷ điện Cảnh Hồng từ mức 1.100 m3/s lên mức 2.190 m3/s nhưng ruộng lúa của nông dân vẫn chết khô vì thiếu nước.
- Năm nay, chính Trung Quốc chủ động tuyên bố tăng mức xả nước đập Cảnh Hồng từ 850 m3/s lên 1.000 m3/s để “hạ cố” giúp các nước thuộc lưu vực sông Mekong, nhưng đồng vẫn khô cỏ vẫn cháy không cứu được.
ĐBSCL giờ nhiều con sông cạn dòng.
Mới đây, Chính phủ Việt Nam chuẩn chi 350 tỷ để hỗ trợ 5 tỉnh Đồnh bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang báo động khẩn cấp trước hạn-mặn. Vậy mà, trong khi đó – không thể tin rằng Tổng Công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam (PV Power) đang đầu tư 38% trong tổng số vốn đầu tư khoảng 2 tỷ USD làm thủy điện Luang Prabang (phía Lào 25%, các đối tác khác 37%)! Cuộc sống của 20 triệu người, toàn bộ mùa màng ở ĐB bị sức ép mãnh liệt.
Tôi đem câu hỏi: “Nhiều người cho rằng nếu ta không làm thì Trung Quốc sẽ nhảy vào?” đến gặp PGS.TS Lê Anh Tuấn, Viện phó Viện Biến đổi Khí hậu có thời gian dài làm việc tại Lào và từng nghiên cứu các dự án trên dòng chính Mekong.
Thư ngỏ gửi Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam: Các vị phải hành động trách nhiệm để cấp cứu đồng bằng sông Cửu Long!
Lê Phú Khải
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang bị Trung cộng ích kỷ và đểu cáng bức tử, vì chúng đã xây dựng một chuỗi 8 con đập thuỷ điện với tổng công suất 15.400 MW ngay trên dòng chính thượng nguồn sông Mekong!
Trung cộng còn giúp đỡ các nước Thái Lan, Lào… xây các đập thuỷ điện trên dòng Mekong.
ĐBSCL đang bị bức tử. Hàng trăm ngàn hecta lúa chưa ngậm đòng đã chết lụi! Hàng trăm ngàn hộ dân ĐBSCL đang chết khát nước ngọt!
Vì lẽ đó, tôi rất đau đớn và phẫn nộ khi thấy những người đang cầm quyền – dù không được dân bầu – vẫn thờ ơ vô trách nhiệm, chỉ lo sắp đặt, cơ cấu cho phe cánh của mình ở đại hội 13 sắp tới.
Mỗi năm, dòng sông vĩ đại và thiêng liêng này chảy đi 500 tỷ mét khối nước, với lưu lượng 13.200 m3/giây, chuyên chở 1000 triệu tấn phù sa màu mỡ… Đó là sự “hẹn hò của lịch sử” chờ đón người Việt đi khai hoang mở đất về phương Nam.
Thưa quý vị, với tư cách là phóng viên thường trú của cơ quan ngôn luận cấp trung ương tại ĐBSCL hơn 10 năm, và đặc trách theo dõi đồng bằng 10 năm sau đó, tôi đã viết hằng ngàn tin, bài cho đài báo, và đã xuất bản 6 đầu sách về vùng đất ĐBSCL mà tôi yêu quý gắn bó. Ba trong sáu cuốn sách đó đã được tái bản, có cuốn được tái bản đến lần thứ hai như cuốn Đồng Tháp Mười hôm nay. Cuốn cuối cùng là Đồng bằng sông Cửu Long – 40 năm nhìn lại được in năm 2015 có độ dày 360 trang.
Trong những cuốn sách được viết bằng mồ hôi và trí tuệ đó của tôi, tôi đã phản ánh, dự báo tất cả những hiểm hoạ đe doạ ĐBSCL là thiếu ngọt và xâm nhập mặn. Sách được bán hết và còn tái bản, nhưng chỉ có các cháu sinh viên, các nhà trí thức, nhà nghiên cứu mua! Tức là những người không có quyền lực gì đọc (!). Tôi có “điều tra” phỏng vấn một vài vị bộ trưởng, trong đó có bộ trưởng nông nghiệp và cán bộ lãnh đạo ở ĐBSCL, không ai đọc sách của tôi cả! Thậm chí, có Tổng bí thư, tôi gửi tặng sách, cũng không hề có hồi âm! Với tư duy nhiệm kỳ, người ta còn lo giữ ghế và vơ vét!
Sắp có đợt xâm nhập mặn khốc liệt nhất tại miền Tây
Sẽ có đợt xâm nhập mặn tăng cao theo kỳ triều cường giữa tháng 2 Âm lịch ở miền Tây
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn vừa có văn bản gửi chính quyền các tỉnh, thành phố khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, cho biết theo dự báo của các cơ quan nghiên cứu khoa học thuộc bộ, từ ngày 7 đến 15-3, tại Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục xảy ra một đợt xâm nhập mặn tăng cao theo kỳ triều cường giữa tháng 2 Âm lịch. Đợt xâm nhập mặn này được đánh giá có khả năng ở mức cao nhất từ đầu mùa khô.
Duyên cớ dẫn tới hạn mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, là việc Trung Quốc xây 11 đập sông trên Mê Kông với khả năng tạo ra hơn 21.300 MW điện. Đang có 8 đập khác đang được tính đến trên sông chính và các nhánh của nó - có thể tăng thêm công suất gần 6.000 MW, theo Trung tâm Stimson có trụ sở tại Washington cảnh báo.
Các đập ở Lào nhỏ hơn nhiều và 64 cái hiện tại chỉ tạo ra dưới 5.700 MW, nhưng có 63 cái được xây dựng để phát điện bán cho Trung Quốc. Đây là cách sử dụng dòng sông tạo thuỷ điện một kiểu ích kỷ và những người khác đang bị thiệt thòi. Tổ chức sông ngòi thế giới, có nhận xét như vậy.
Trung Quốc nằm ở vị trí trung tâm của bản đồ nước châu Á. Nhờ vào cao nguyên Tây Tạng, Trung Quốc là điểm khởi đầu của nhiều con sông chảy xuống 18 nước phía dưới hạ nguồn. Chẳng nước nào trên thế giới là đầu nguồn của nhiều con sông đến như vậy. Bằng việc xây dựng thật nhiều đập và nhiều hạ tầng phân phối nguồn nước, Trung Quốc đang tạo ra hạ tầng ở thượng nguồn giúp Trung Quốc có thể vũ khí hóa nguồn nước.