Bauxite Việt Nam

TS. Đinh Hoàng Thắng

Ảnh: KY MAI - Nhà báo Huy Đức mô tả ông Dương Danh Dy "là một trong những người hiểu Trung Quốc nhất"

Con người chứng kiến mọi sự thăng trầm trong bang giao Việt-Trung đã vĩnh biệt chúng ta. Hy vọng hậu duệ của nhà Trung Quốc học này sẽ có dịp sưu tầm đầy đủ các bài viết "gan ruột" của ông để đóng góp vào di sản quý báu của nền ngoại giao nước nhà.

Từ anh lính trơn, xăng xái cắt chiếc áo len dệt mẹ gửi từ vùng địch hậu ra, chỉ để bọc chiếc bi đông nhôm (đựng nước uống) do Trung Quốc viện trợ, cho đến khi trở thành một nhà ngoại giao kỳ cựu, một trưởng ban nghiên cứu thành danh về Trung Quốc tại Học viện Ngoại giao, Dương Danh Dy đã gắn bó cả cuộc đời mình với nghiên cứu Trung Quốc.

Được Bộ trưởng dành "đặc ân"

Vẫn còn đâu đây tiếng thét phẫn uất của ông: "Kết tội kẻ người có trách nhiệm trong thi công các dự án của TKV do nhà thầu Trung Quốc làm tổng thầu, để các dự án đội mức đầu tư cao lên như thế… là tham ô hủ bại là chưa đúng với tội danh của chúng. Phải nói rõ: đó là những hành vi, hành động phạm tội, làm tay sai bán nước cho ngoại bang."

Vẫn còn vang vang lời nhắn nhủ của ông gửi hậu thế: "Ban lãnh đạo Trung Quốc đã thấy Việt Nam là một 'món hàng có giá' hời có thể dùng để trao đổi, mua bán với mấy nước lớn khác nhằm phục vụ lợi ích chủ yếu của họ".

DƯƠNG DANH DY 1934 – 17-9-2918

Dương Danh Dy ôi!

Sáng sớm, trên xe đến trường, thì chị Dy gọi điện. “… báo chú tin buồn, anh Dy mất rồi, chú ạ”. “Vâng, anh yếu lắm. Mới gặp nhau tháng 4 chị nhỉ?” “Ngày mai, ba giờ chiều, ở Ba Năm Tư chú nhé”. Và chị cúp máy.

Nhanh quá, mới gặp nhau tháng 4, chị Dy pha trà, nhưng Dy đã bỏ rượu bỏ trà không uống gì cả.

Mải gọi cho con dâu bảo cháu chuẩn bị đi viếng cùng, vì mấy chị em nhà này cũng già lão hết rồi, chắc không ai đi truy điệu được…

Mải chuyện, bỗng quên mất giờ truy điệu anh Dy ngày mai. Hỏi mấy người ngồi quanh trên xe, xem có ai nghe lỏm và nhớ hộ không. Chẳng ai nhớ cả, và thêm một tình tiết để họ buồn cười trước cái chứng cứ rành rành cái trí nhớ ngắn hạn của một ông già.

Đi đưa đám Dương Danh Dy về. Thấy buồn buồn. Thế hệ này đã và đang chết dần cả. Nhà văn Nguyến Xuân Khánh cùng tuổi Dậu và cùng đơn vị bộ đội một thời với Dy đang mệt nặng, lại ngã, nay lết bết chống gậy. Nhà báo Sử học Đào Hùng, người hơn hai bạn này 1 tuổi, và cũng cùng đơn vị, thì đã ra đi sớm hơn nữa rồi. Và còn nhiều "dẫn chứng buồn" khác nữa.

Viết gì bây giờ khi anh Dy ra đi? Viết về mối quan hệ họ hàng, về những anh em chị em cùng họ hàng hai ba bề với nhau nhưng chẳng dám công khai mấy chục năm?

Cụ nội của anh Dy tức cụ ngoại của tôi có nhiều con. Ông nội anh Dy có (ít nhất) hai em gái, một người là mẹ của nhà tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật, và một người là bà ngoại của tôi. Nhưng mãi năm 2000 con dân cả họ này mới có dịp gặp nhau ở làng Ném Thượng, cái làng bị ném đá hoặc được hoan nghênh vì tục chém lợn ấy. Và cũng chỉ rất lâu sau nữa, con trai Nguyễn Triệu Luật mới gặp tôi để cùng nhau biên tập tái bản toàn bộ tác phẩm của người quá cố năm 1946 mà cho đến tận hôm nay và chẳng biết bao giờ thì biết chắc ngày nhà văn vĩ đại đó qua đời!?!

Anh Dương Danh Dy đến tuổi ba mươi có gặp may mắn đôi chút nên đã thành nhà ngoại giao kỳ cựu, mặc dù anh không học Ngoại giao (anh giải ngũ và học rồi tốt nghiệp Đại học Bách Khoa). Nhưng đọc bài Dương Danh Dy viết trên "Thời đại mới" ai ai cũng thấy đó là một bản Di chúc về cách sống gần gụi với Trung Quốc.

Trương Huy San

Nhà ngoại giao Dương Danh Dy vừa mất hôm qua. Ông được coi là một trong những người Việt Nam hiểu Trung Quốc nhất; đúng hơn là hiểu dã tâm đối với Việt Nam của Chính quyền Trung Quốc nhất.

Ông nhận vai trò Bí thứ thứ nhất Đại sứ quán Việt Nam tại Bắc Kinh vào tháng 9-1977, thời điểm mà xung đột giữa Việt Nam và TQ đang bị đẩy dần tới đỉnh điểm; và, rời Trung Quốc năm 1996, thời kỳ “hữu nghị hậu Thành Đô”, khi đang làm Tổng lãnh sự Việt Nam tại Quảng Châu.

Không chỉ tiếp xúc được với nhiều nhân chứng lịch sử, nhờ rất thông thạo tiếng Trung, Dương Danh Dy có lẽ là người Việt Nam đọc được nhiều nhất các tài liệu, sách báo, nhật ký, hồi ký có liên quan tới Việt Nam của các lãnh đạo và nhà ngoại giao Trung Quốc. Cho dù có rất nhiều bạn bè người Hoa, ông Dương Danh Dy chưa bao giờ mơ hồ về chính quyền Bắc Kinh.

Theo đại sứ (Việt Nam tại Hà Lan) Đinh Hoàng Thắng, ông Dương Danh Dy là người được Thứ trưởng Ngoại giao Trần Quang Cơ trao tận tay hai tập đánh máy cuốn Hồi ưc của ông. Sau khi giúp ông Trần Quang Cơ hoàn chỉnh cuốn Hồi ức, chính ông Dương Danh Dy là người đã công bố cuốn Hồi ức nói chi tiết nhất về các chuyển động trước Hội nghị Thành Đô này (khi Thứ trưởng Trần Quang Cơ còn sống).