Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang Dy

Để lý giải thế giới hiện tại trong cuốn “21 bài học cho thế kỷ 21” (21 lessons for the 21^st century, 2018) Yuval Noah Harari trước đó đã viết hai cuốn “Lược sử loài người” (Sapiens: A Brief History of Humankind, 2014), và “Lược sử tương lai” (Homo Deus: A Brief History of Tomorrow, 2016). Chúng ta đang sống trong một thế giới rất bất ổn, đầy bất an và bất định. Vì vậy, muốn hiểu thế giới hiện tại, phải hiểu quá khứ và tương lai.

Thế giới cũ đã qua

Trong nửa đầu của thế kỷ trước, dân tộc Việt Nam cũng như nhiều dân tộc khác, đã chịu hệ quả (trực tiếp hay gián tiếp) của hai cuộc đại chiến thế giới (WWI: 1914-1918 và WWII: 1939-1945) và một cuộc chiến tranh cục bộ tại Triều Tiên (1950-1953). Trong ba cuộc chiến tranh thông thường và tổng lực đẫm máu đó, các cường quốc đã trực tiếp tham chiến, trong khi thế giới hình thành hai phe (như phe “đồng minh” chống lại phe “trục phát xít”).

Trong nửa cuối của thế kỷ trước, Mỹ và Liên Xô đã đối đầu trong cuộc chiến tranh lạnh (dựa trên ý thức hệ). Trật tự thế giới đã hình thành theo khuôn khổ Liên Hợp Quốc (do Mỹ dẫn đầu). Các nước thuộc “thế giới thứ ba” đã tập hợp lại trong phong trào “Không Liên kết” (do Ấn Độ và Trung Quốc dẫn dắt). Trong bối cảnh đó, Việt Nam bị mắc kẹt vào một cuộc “chiến tranh ủy thác” (proxy war) mà thực chất là nội chiến (huynh đệ tương tàn).

Chiến tranh Việt Nam tuy là chiến tranh cục bộ nhưng kéo dài hơn (1965-1975) và đẫm máu hơn, với tổng số bom đạn và phương tiện chiến tranh lớn hơn so với các cuộc chiến tranh trước đó. Vết thương chiến tranh (về vật chất và tinh thần) đến nay vẫn chưa hàn gắn, vì hệ quả của nó quá lớn và tiềm ẩn. Bóng ma chiến tranh vẫn còn sống trong tâm thức nhiều người, và hận thù giữa hai cộng đồng người Việt (Bắc-Nam) vẫn chưa được hòa giải.

Trong khi đối đầu Mỹ-Xô trong chiến tranh lạnh đã kết thúc khi bức tường Berlin sụp đổ (1989), Washington vẫn tiếp tục theo đuổi chủ trương bắt tay Bắc Kinh, theo Shanghai Communique (1972) và chính sách “tham dự xây dựng” (Constructive Engagement). “Lá bài Trung Quốc” không chỉ để chống Liên Xô, mà còn vì lợi ích song trùng, giúp Trung Quốc “trỗi dậy hòa bình”, bất chấp sự kiện Thiên An Môn (6/1989). Mãi gần đây, Mỹ mới tỉnh ngộ.

Trong cuốn “Cuộc chạy đua một trăm năm” (The Hundred-year Marathon, 2015) Michael Pillsbury đã gọi đó là “thất bại lớn nhất về tình báo của Mỹ” vì đã ngộ nhận và mắc sai lầm để Trung Quốc lợi dụng, thực hiện được chiến lược âm thầm thay thế Mỹ làm siêu cường đứng đầu thế giới. Dù nhiều người Mỹ ghét Donald Trump, nhưng phải thừa nhận rằng ông ấy là Tổng thống Mỹ đầu tiên (kể từ Richard Nixon) dám chống lại Trung Quốc.

Cuộc hôn phối Mỹ-Trung (coupling) theo chủ trương “tham dự xây dựng” đã kéo dài hơn bốn thập kỷ, đủ cho Trung Quốc trỗi dậy như “con quái vật Frankenstein”, theo lời Richard Nixon nói với nhà báo William Safire (NYT, 1994). Nhưng phải sau gần năm thập kỷ, người Mỹ mới phản tỉnh và “ly hôn” với Trung Quốc (decoupling) khi đã quá muộn, vì Mỹ và thế giới lệ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc về cung ứng (hơn 90% nhu cầu y tế và dược).