Bauxite Việt Nam

Anh Vũ

Giữa lúc chiến tranh đang diễn ra tại Ukraina, gần đây các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ lại bùng lên các các xung đột. Đó là giữa Armenia với Azerbaïdjan, giữa Tadjikistan et Kirghizstan. RFI giới thiệu bài phỏng vấn chuyên gia về Liên Xô, Thierry Wolton trên trang mạng Le Figaro ngày 17/09/2022.

Ảnh tư liệu chụp ngày 02/12/2020: Xe tăng của quân đội Azerbaidjan kiểm soát vùng Thượng Karabakh sau cuộc xung đột với Armenia. AP - Emrah Gurel

LE FIGARO:  Nga gây chiến tranh với Ukraina, Armenia chống lại Azerbaidjan, Tadjikistan chống lại Kyrghyzstan. Có thể giải thích thế nào việc bùng phát xung đột giữa các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ từ vài tháng nay?

Thierry WOLTON: Ở vào thời Liên bang Xô Viết, tất cả các nước đều không có bản sắc dân tộc riêng vì tất cả đều nằm trong một cộng đồng lớn xã hội chủ nghĩa. Lãnh đạo của họ đều là những người Cộng sản, phải vâng lời Matxcơva. “Quyền tự quyết của các dân tộc” được Lê-nin tuyên bố sau cách mạng tháng 10/1917 chưa bao giờ có được. Trên thực tế, nước Nga bôn-sê-vich, sau trở thành Liên bang Các nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa từ năm 1922, đã đô hộ các quốc gia và những dân tộc đó. Liên bang Xô Viết là một đế chế thực dân rộng lớn, tồn tại trong thế kỷ 20 và phải đợi đến năm 1991 mới biến mất. Với những người đã sống tại chỗ vào thời kỳ đó, Liên Xô là hiện thân cho “nhà tù của các dân tộc”. Trong Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CEI), kế thừa Liên bang Xô Viết, trong đó có những quốc gia vừa nêu ở trên, chiếc dây cương buộc vào cổ họ đã được nới lỏng, mặc dù vậy họ cũng không có độc lập hoàn toàn với Matxcơva. Các mối liên hệ kinh tế chính trị đã rất chặt chẽ dưới thời chủ nghĩa Cộng sản.

Nguyễn Lân Thắng

Liên Xô. Ấy là hai từ cực kỳ vĩ đại, hằn sâu trong ký ức xa xưa thời trẻ con của tôi. Tất cả những gì đẹp nhất, kỳ diệu nhất, lung linh nhất mà trí tuệ của một thằng trẻ con có thể tưởng tượng ra đều gắn với hai chữ Liên Xô. Có gì để mà so sánh đâu khi xung quanh chúng tôi ngày ấy tràn ngập phim ảnh Liên Xô, hoạ báo Liên Xô, khẩu hiệu Liên Xô, anh hùng Liên Xô. Chưa kể những thứ vĩ đại, đẹp đẽ khác như Cung Văn hoá Hữu nghị Việt Xô, Cầu Thăng Long hai tầng hiện đại, Thuỷ điện Hoà Bình chặn dòng sông Đà hung dữ, tàu vũ trụ Liên Xô đưa người lên không gian... Ngày đó cứ nghĩ đến đất nước Liên Xô là tôi lại tưởng tượng ra một thiên đường có thật trên hành tinh này.

Nhưng rồi đời không như là mơ, hôm nay chính là một ngày kỷ niệm rất trọng đại trong lịch sử phát triển của loài người. Cách đây 28 năm vào ngày 25 tháng 12 năm 1991, Tổng thống Liên Xô Mikhail Gorbachev đã từ chức và bàn giao mật mã kích hoạt tên lửa hạt nhân của Xô Viết cho Tổng thống Nga Boris Yeltsin. Một ngày sau Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô) đã chính thức chấm dứt tồn tại vào ngày 26 tháng 12 năm 1991, bởi Bản tuyên bố số 142-H của Xô viết Tối cao. Tuyên bố này công nhận nền độc lập của mười hai nước cộng hòa của Liên bang Xô viết còn lại (tổng cộng 15 nước) và thành lập Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS). Kéo theo sự kiện này sau đó là sự sụp đổ của hàng loạt các nước ở Đông Âu vốn theo phe xã hội chủ nghĩa.

Trải qua 28 năm, những tưởng ngày đó là dấu chấm hết cho một hệ thống mô hình xã hội vừa ảo tưởng, vừa tàn bạo nhất trên hành tinh, nhưng chủ nghĩa xã hội và các thực thể quốc gia đi theo chủ thuyết này vẫn còn tồn tại, và có quốc gia như Trung Quốc còn trở nên hùng mạnh và thách thức toàn thế giới. Không những vậy, Trung Quốc còn trở thành một “mạnh thường quân” thay thế cho Liên Xô trước kia, bảo kê cho tất cả các quốc gia khác còn theo con đường chủ nghĩa xã hội. Đây là một nghịch lý mà loài người tiến bộ còn phải đau đầu vì nó trong nhiều thập kỷ tới.

Có nhiều nhà phân tích và bình luận chính trị đã bàn cãi về vấn đề này. Đặc biệt là khi bàn về Việt Nam, người thì cho rằng Việt Nam suy mà chưa sụp là bởi tương quan giữa phe bảo thủ và phe đòi hỏi cải cách chưa đủ lớn. Người thì lại cho rằng xu hướng sau chiến tranh lạnh là chuyển đổi xã hội bằng các hình thức hoà bình, nên cần nhiều thời gian hơn. Và nhất là quan điểm cho rằng Trung Quốc đang xiết chặt vòng kim cô đỏ lên đầu hệ thống chính trị Việt Nam, nên nhiều đảng viên cấp tiến dù muốn thoát khỏi ý thức hệ cộng sản để đi theo nguyện vọng của nhân dân, nhưng không thoát nổi những ràng buộc chết người từ miếng ăn cho đến sinh mạng của mình, để dám mở ra con đường mới cho dân tộc này.