Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang Dy

Hiện nay có nhiều vấn đề phải bàn trong chiến lược phát triển của Việt Nam. Nhưng có hai vấn đề chính cần tháo gỡ để phát triển bền vững là chủ nghĩa thân hữu ăn sâu bám rễ và đầu tư nước ngoài chệch hướng. Nếu không tháo gỡ vấn đề thân hữu thì chống tham nhũng bất khả thi. Nếu đầu tư nước ngoài không đúng hướng thì khó phát triển bền vững.

Chủ nghĩa tư bản thân hữu

Theo ông Vũ Ngọc Hoàng (nguyên Phó ban Tuyên giáo Trung ương), chủ nghĩa tư bản thân hữu thực chất là sự bành trướng và biến tướng của nhóm lợi ích. Ở Việt Nam, nhóm lợi ích đang chuyển biến dần sang chủ nghĩa tư bản thân hữu. Đây là nguy cơ lớn nhất đang hiện hữu dần, đe dọa sự phát triển lành mạnh của đất nước và sự tồn vong của chế độ. (Nguy cơ lợi ích nhóm bao trùm lên mọi nguy cơ khác, Vũ Ngọc Hoàng, Nhân dân, 28/7/2016).

Chủ nghĩa tư bản thân hữu đã ăn sâu bám rễ ở Việt Nam, do các nhóm lợi ích liên kết giữa các quan chức suy thoái với các doanh nghiệp nhà nước (SOE) để thao túng “định hướng XHCN”. Nhưng khi các tập đoàn nhà nước là những “quả đấm thép” bị thua lỗ và bê bối thì vai trò đầu tàu kinh tế của họ bị lấn át dần bởi các tập đoàn tư nhân lớn mạnh.

Theo ông Trần Đình Thiên (nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế và thành viên Tổ tư vấn Kinh tế của Thủ tướng), “hơn 90% doanh nghiệp Việt Nam ở quy mô nhỏ, thậm chí siêu nhỏ” (Đại dịch Covid-19 là dịp để thay máu nền kinh tế, CafeF, 18/5/2020). Trong khi một số tập đoàn tư nhân lớn mạnh lên từ trong nước, thì các tập đoàn tư nhân khác đã trở thành triệu phú đô la nhờ sản xuất mì ăn liền và kinh doanh tại thị trường Liên Xô và Đông Âu cũ.

Các triệu phú đó đã trở về Việt Nam từ thập niên 1990 khi đất nước bắt đầu mở cửa và đổi mới. Họ đầu tư chủ yếu vào bất động sản và xây dựng quan hệ là hai thứ tài sản có lợi nhất trong thời kỳ quá độ. Với túi tiền và kinh nghiệm kinh doanh ở Liên Xô và Đông Âu, họ là những người cơ hội (như “carpetbaggers”) đặc trưng của thời kỳ tích tụ tư bản hoang dã.

Đó là vắn tắt bối cảnh thời kỳ quá độ của kinh tế thị trường và chủ nghĩa thân hữu ở Việt Nam. Tuy hầu hết các tập đoàn tư nhân đã đầu tư vào bất động sản, nhưng một số đã đa dạng hóa đầu tư vào các lĩnh vực khác như ngân hàng (VP, VIB, Liên Việt), hàng không (Vietjet Air, Bamboo Airways), thực phẩm (Masan), siêu thị (Vinmart), y tế (Vinmec), giáo dục (Vinschool), xe hơi (Thaco, Vinfast), và công nghệ mới (AI, Big data)…

Các tập đoàn này đã đóng góp đáng kể vào xây dựng hạ tầng, đặc biệt là bất động sản (property development). Theo Forbes (25/5/2020) có sáu tập đoàn tư nhân Việt Nam đã trở thành tỉ phú đô la. Nhưng có một nghịch lý đáng buồn là trong khi họ làm giàu nhanh thì đa số người dân nghèo đi, và đất nước vẫn tụt hậu, với năng xuất lao động càng thấp.

Tại các xã hội chuyển đổi như Trung Quốc hay Việt Nam, thói quen thu tô (rent seeking) và móc ngoặc là miếng đất màu mỡ cho chủ nghĩa thân hữu và tham nhũng, nên khó phát triển bền vững. Theo Minxin Pei (China’s Crony Capitalism, Harvard University Press, 2016), “gốc rễ của chủ nghĩa tư bản thân hữu nói chung và tham nhũng nói riêng đã ăn sâu”.

Ông lý giải “sự tương tác của các thay đổi về thể chế trong quyền sở hữu nhà đất và phản ứng thuận chiều của giới tinh hoa đã sinh ra chủ nghĩa tư bản thân hữu”. Một phát hiện quan trọng của ông là chủ nghĩa tư bản thân hữu ở Trung Quốc có đặc tính phân cấp. Các doanh nghiệp tư nhân có năng lực vượt trội so với nhà nước trong khai thác tài sản công.

Nhưng sẽ là sai lầm nếu cho rằng một khi các doanh nghiệp tư nhân đã giàu có về kinh tế và có quyền lực chính trị thì họ sẽ theo chủ nghĩa tư bản tự do thay vì chủ nghĩa tư bản thân hữu. Sự trỗi dậy và cố thủ của chủ nghĩa tư bản thân hữu trong kinh tế chính trị Trung Quốc là hệ quả tất yếu của mô hình chuyên chế để hiện đại hóa kinh tế của Đặng Tiểu Bình.