Bauxite Việt Nam

Võ Xuân Sơn

Mấy ngày nay, facebook dậy sóng vì các cháu bé. Cháu bé thứ nhất là cháu bé sơ sinh, bị vứt vào khe tường giữa hai nhà(*). Còn cháu bé thứ hai là cháu bé 2,5 tuổi, bị bắt cóc(**).

Đây là hai cháu bé có hai hoàn cảnh rất trái ngược nhau. Một cháu thì bị chính mẹ đẻ của mình hắt hủi, bỏ đi, còn cháu kia thì được cha mẹ yêu mến, và bị một người phụ nữ hiếm muộn bắt cóc mang về nhà để làm con mình. Hình như mỗi người sinh ra đều mang một số phận, và những số phận ấy đôi khi rất trái ngược nhau.

Tôi đã nhiều lần đi qua lại đèo Hải Vân, nhưng thường là tôi tự lái xe. Cũng có lần đi xe thuê, nhưng lại đi đường hầm. Cách đây vài năm, có một lần, tôi thuê xe từ Đà Nẵng đi lên đèo Hải Vân. Tôi rùng mình khi người lái xe cho biết, rằng con đường mà tôi đang đi có rất nhiều đứa trẻ mới sinh bị vứt ra đó.

Sao lại có thể có những người mẹ nhẫn tâm như vậy nhỉ? Lâu lâu người ta biết một vài người mẹ vứt con. Thường đó là những người ít được học hành, hoàn cảnh nghèo khó. Nhưng gần đây nhất, nghe nói mẹ của đứa trẻ bị vứt dưới khe tường là một sinh viên đại học. Tại sao họ lại có thể tàn nhẫn đến như vậy?

Tất nhiên, những người mẹ vứt bỏ con mình, nhét con vào cầu tiêu, ném xuống hố ga, vứt xuống khe tường, hay bỏ bên đường đèo… là những ác mẫu. Hành vi của những người đó là tội ác. Nhưng chúng ta có vô can hay không?

Một nền giáo dục thiếu vắng tính nhân bản, đề cao việc chém giết, coi rẻ mạng người. Một nền văn hoá lấy mê tín và buôn thần bán thánh đội lốt tín ngưỡng, tha hoá ngay cả những nơi linh thiêng như chùa chiền. Trong một xã hội như vậy, làm sao mà có đủ nền tảng đạo đức, để những người mẹ không may rơi vào hoàn cảnh nghiệt ngã có đủ khả năng xử lí tình huống một cách nhân văn.

Trần Văn Chánh

Tôi chọn lối “tản mạn” luận bàn về cuốn Gia đình của Phan Thúy Hà là để cho phép mình được tự do nghĩ đâu nói đấy không cần phải có tính hệ thống mạch lạc khoa học. Khi mới lướt qua cái bìa sách, do không được thông tin gì trước, tôi cứ tưởng đây chỉ là một cuốn tiểu thuyết viết về cuộc sống đời thường đầy xáo trộn của các gia đình người Việt Nam trong thời hiện đại, như khá nhiều tác phẩm hiện nay mà chúng ta thường thấy trưng bày trong các hiệu sách hoặc được quảng cáo trên mạng Internet. Nhưng khi lật vào trong, đọc bài “Những nếp nhà những phận người” của Đại tá Nhà văn Thái Kế Toại, viết như thay cho lời tựa sách, mới biết đây là một sách viết riêng về cuộc cải cách ruộng đất (CCRĐ) vốn có tiếng là kinh thiên động địa và độc ác đã diễn ra ở miền Bắc Việt Nam khởi đầu lai rai từ 1946 và đạt đến cao điểm trong những năm 1954-1956.

Đây là một trong những đề tài lịch sử tôi đã chú ý từ lâu. Sau cuộc triển lãm về CCRĐ do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội tổ chức vào đầu tháng 9.2014, chỉ mở cửa được 4 ngày rồi ngưng (thay vì kéo dài cả tháng như dự kiến) có lẽ vì lý do tế nhị sợ “hiệu ứng ngược”, tôi được đọc mà cảm thấy tay chân rụng rời hàng loạt bài kể chuyện CCRĐ 70 năm về trước của một số người vừa là chứng nhân vừa là nạn nhân, trong số này có vài người là nhà văn, nhà báo được nhiều người biết. Nếu tập hợp các bài viết lại, chúng sẽ trở thành một bản cáo trạng đồng thời cũng là tài liệu lịch sử sống động để các lớp hậu bối Việt Nam tham khảo viết lại một giai đoạn lịch sử đặc thù đầy đau thương của dân tộc.

Nay cuốn Gia đình của Phan Thúy Hà vừa do NXB Phụ Nữ Việt Nam ấn hành cũng là một tập hợp các bài viết phi hư cấu/kể chuyện thật tương tự như trên, gồm tất cả 19 bài, nhưng do tác giả bỏ rất nhiều công phu đi hỏi chuyện các chứng nhân trong 19 gia đình vốn là nạn nhân của CCRĐ để ghi lại một cách sinh động những thực tế bi thảm đã diễn ra mà các đương sự khi nhớ kể lại vẫn còn rùng rợn. Được biết Phan Thúy Hà tuổi còn tương đối trẻ, từng là biên tập viên lâu năm của Nhà xuất bản Phụ Nữ, đột ngột xin nghỉ việc ở nhà chăm con và viết văn, viết báo; trước đó đã cho ra được vài tác phẩm viết về chiến tranh và thân phận người lính gây chú ý người đọc, như Đừng kể tên tôi, Qua khỏi dốc là nhà, Tôi là con gái của cha tôi…

Tiểu thuyết, bút ký, hồi ký viết về CCRĐ thì đã khá nhiều, nhưng mỗi tác giả chỉ hé ra được một vài khía cạnh. Do bức xúc trong lòng không thể nhịn được, dưới chế độ kiểm duyệt gắt gao của ngành văn hóa và tuyên huấn, một số tác giả đã cố gắng phản ảnh “nhích lên từ từ” được bao nhiêu hay bấy nhiêu cuộc CCRĐ trong chừng mực có thể lọt được kiểm duyệt, tiêu biểu như Thời của thánh thần của Hoàng Minh Tường, cùng với khoảng trên chục tác phẩm khác. Nên có thể nói, với mức độ cao bóc trần sự thật của nó, Gia đình của Phan Thúy Hà tuy chỉ là cuốn sách nhỏ nhưng có thể coi là công trình “tập đại thành” đầu tiên về CCRĐ đáng được những người quan tâm tìm đọc.