Bauxite Việt Nam

GS Nguyễn Văn Tuấn

Vụ án Hồ Duy Hải đặt ra nhiều câu hỏi khoa học. Tại sao người sẵn sàng tra tấn người? Tại sao hội đồng 17 người trong phiên toà 'giám đốc thẩm' đồng thuận tuyệt đối? Tại sao 17 người đó không chú ý đến chi tiết quan trọng trong vụ án? Vân vân.  Những câu hỏi này có thể trả lời bằng tâm lí học. Đã có nhiều nghiên cứu tâm lí học trả lời câu hỏi về động cơ tra tấn người. Nguyễn Văn Tuấn

Trong vụ án Hồ Duy Hải, gia đình anh ta và chính anh ta báo cáo rằng từng bị tra tấn. Vì bị tra tấn nên anh ta phải khai tội giết người theo kịch bản của công an viên. Bên phía công an thì bác bỏ cáo buộc này và nói là không có tra tấn. Nhưng trong các vụ án trước (như Huỳnh Văn Nén và Nguyễn Thanh Chấn) thì tra tấn đã xảy ra.

Tra tấn nghi can trong lúc tạm giam hay trong tù là một vấn đề đạo đức được thế giới quan tâm. Ở nước ngoài cũng thỉnh thoảng có nạn cảnh sát tra tấn nghi can, nhưng khi sự việc được phát giác, kẻ tra tấn bị phạt rất nặng. Riêng ở Việt Nam, tình trạng tra tấn tù nhân hay nghi can là mối quan tâm của Liên hiệp quốc. Theo thống kê của nhóm CAT (Coalition Against Torture), tính từ 2010 đến 2018, có 169 trường hợp là nạn nhân của tra tấn trong đồng công an hay nhà tù; trong số này có 139 người chết và 30 người bị thương tích nặng [1].

TPHCM đứng đầu bảng thống kê tra tấn (14 ca) và theo sau là Hà Nội (11 ca). Vấn đề này (tra tấn, sách nhiễu ở Việt Nam) được cả Liên hiệp quốc đề cập trong một báo cáo về chống tra tấn [2].

Câu hỏi đặt ra là tại sao người tra tấn người?

Một trong những công trình tâm lí học thuộc hàng kinh điển và nổi tiếng nhứt trong thế kỉ 20 nhằm trả lời câu hỏi đó là thí nghiệm Milgram. Thí nghiệm này do Stanley Milgram (là người gốc Do Thái), một nhà tâm lí học thuộc Đại học Yale, thực hiện vào năm 1961, một năm sau khi phiên toà xử Adolf Eichmann ở Jerusalem.

Thí nghiệm Milgram

Bối cảnh của thí nghiệm là Thế Chiến Thứ II và những tội phạm về diệt chủng, đặc biệt xảy ra ở người Do Thái.  Trong phiên toà Nuremberg, khi được hỏi tại sao những kẻ phạm tội ác làm cái việc tày trời đó, họ thường nói rằng phải tuân thủ lệnh cấp trên. Câu hỏi Milgram đặt ra là: "Có phải Eichmann và hàng triệu kẻ đồng phạm trong vụ án Holocaust chỉ tuân thủ theo lệnh cấp trên, và có thể nào gọi họ là những kẻ tòng phạm?"

Cách Milgram làm nghiên cứu khá đơn giản. Ông đăng báo quảng cáo tìm tình nguyện viên. Kết quả có tất cả 40 nam tình nguyện viên, tuổi 20-50, và họ chủ yếu là những công nhân trong vùng New Haven. Họ được trả 4.50 USD cho việc tham gia vào thí nghiệm. Họ được phân nhóm một cách ngẫu nhiên về vai trò của họ trong thí nghiệm. Vai trò là "learner" (học trò) hay "teacher" (thầy). Ngoài ra, còn có một nhà nghiên cứu được cho mặc áo choàng như trong phòng thí nghiệm đóng vai trò 'actor' (diễn viên).

Tình nguyện viên được cho ngồi trong hai phòng khác nhau: một phòng dành cho học trò và một phòng cho thầy và nhà nghiên cứu. Phòng của thầy và nhà nghiên cứu có công cụ giật điện. Người 'học trò' được trói vào một cái ghế với điện cực (electrodes). Sau khi học trò được học một số cặp chữ, thầy kiểm tra kiến thức của trò. Nếu trò sai một chữ thì bị giật điện, sai càng nhiều bị giật điện với cường độ càng cao. Học trò được hướng dẫn trả lời sai (với chủ đích). Khi thầy không chịu giật điện trò, thì nhà nghiên cứu ra lệnh cho thầy phải làm. Có 4 lệnh: (1) hãy tiếp tục; (2) tôi yêu cầu anh phải tiếp tục; (3) phải tiếp tục vì sự việc rất quan trọng; và (4) anh không có lựa chọn nào khác là phải tiếp tục.

Kết quả cho thấy 65% thầy tuân thủ theo lệnh của nhà nghiên cứu, và tiếp tục 'tra tấn' (phạt) trò liên tiếp đến độ cao nhứt. Milgram viết báo cáo và công bố trên [tập san] Journal of Abnormal and Social Psychology năm 1963 [3]. Bạn đọc có thể tìm đọc bài báo này miễn phí. Bài báo trở thành một công trình có ảnh hưởng lớn đến chuyên ngành, và cho đến nay đã có hơn 6700 trích dẫn!

Sau này, Milgram và vài nhà nghiên cứu khác thực hiện hàng loạt (23) thí nghiệm khác, với vài thay đổi về điều kiện và nhân sự. Vài kết quả (chọn lọc) từ các nghiên cứu đó như sau:

• Thay đổi nhân sự: khi nhân vật nhà nghiên cứu trong thí nghiệm gốc được thay thế bằng một thường dân với cách trang phục bình thường (không có áo choàng) thì tỉ lệ tuân thủ còn 20%;

• Thay đổi địa điểm: khi địa điểm là những phòng ốc bị xuống cấp (thay vì ở ĐH Yale), tỉ lệ tuân thủ là ~47%;

• Nhà nghiên cứu vắng mặt: khi nhà nghiên cứu vắng mặt trong văn phòng, và ra lệnh qua điện thoại, tỉ lệ tuân thủ giảm xuống còn chừng 20%

Dựa vào những kết quả trên, Milgram kết luận rằng người bình thường sẽ tuân theo lệnh của một người có thẩm quyền, và họ sẵn sàng giết người vô tội.