Bauxite Việt Nam

Tương Lai

Đang bệnh, phải nằm viện, rồi về nằm nhà đã mấy tháng, không mở được máy tính thường xuyên, chỉ tuần đôi ba lượt mở ghi vài dòng để khỏi quên về một bài viết nhân những ngày nằm bệnh, sau đó cố gắng cập nhật một số thông tin do bạn bè trong ngoài nước gửi cho. Sáng nay mới nhận được tin anh Phan Ngọc đã mất. Lặng đi trong bùi ngùi thương nhớ. Lặng đi trong tâm trạng hối hả của tuổi 85 với cái hạn “năm Tuổi” khi chợt đọc tin nhà văn hóa Nhữ Thành, người bạn vong niên mà tôi đối xử như một người thầy, đã không còn nữa rồi!

Thế là cả ba người bạn quý mến mà tôi hết lòng kính trọng, Phan Ngọc là người cuối cùng trong “cổ học tam kiệt” [Nguyễn Tài Cẩn, Trần Đình Hượu và Phan Ngọc] đã bước vào cõi vĩnh hằng.

Họ đã là người “muôn năm cũ” mà Vũ Đình Liên từng viết đầu thế kỷ 20. “Cổ học tam kiệt” cũng là theo một cách riêng là “sản phẩm một thời” để lại dấu ấn lịch sử khó quên của cánh sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội buổi ấy ngưỡng mộ tài năng của thầy mình, từ truyền miệng đến thành văn, thành danh ngôn về “tam kiệt”, về “tứ trụ”! Theo riêng cảm nghĩ của tôi, có lẽ đó cũng còn là cách mà lớp trí thức trẻ phản ứng lại với cách nhìn nhận tài năng của người trí thức qua cái gọi là “lập trường tư tưởng” là “tính đảng” cực kỳ hàm hồ áp đặt, mang tính cực quyền hết sức thô bạo.

Những nhà khoa học có truyền thống gia đình là trí thức, giàu lòng tự trọng như Phan Ngọc đương nhiên không thể không cưỡng lại sự áp đặt thô bạo, động chạm đến nhân cách của người trí thức.

Phan Ngọc với bút danh Nhữ Thành đã nối dài với những tác phẩm lừng danh Đông Tây. Những tác phẩm này thật ra đã hoàn thành nhiều năm trước nhưng vẫn phải chất trong tủ, nằm trong ngăn kéo. Nhờ đôi mắt xanh cùng với tấm lòng nhân hậu và bản lĩnh của anh Lý Hải Châu, Giám đốc Nhà xuất bản Văn học, những bản dịch công phu với bao tâm huyết của Phan Ngọc mới được xuất bản, được bày trên kệ sách và đến được độc giả.

Từ “Sử Ký” của Tư Mã Thiên đến “Hồng Lâu Mộng” của Tào Tuyết Cần mà ông là đồng dịch giả. Là chủ biên, dịch và giới thiệu Shakespeare, đến tham gia với ba người bạn cùng dịch “Chiến tranh và Hòa bình” của L.Tolstoi và bao nhiêu tác phẩm có giá trị khai sáng khác.

Khi một mình dịch “Hàn Phi Tử” ông có dụng ý rất rõ ràng.Vào những năm 80 ấy, ông nói với tôi: “Rồi ông sẽ đọc cuốn sách viết cách nay 2300 năm để giật mình về tính hiện đại của nó”. Và tôi mở “Hàn Phi Tử” của ông vừa dịch. Mấy ngày nghiền ngẫm, gấp sách lại, đúng là tôi đã bàng hoàng về bản dịch của nhà văn hóa Phan Ngọc làm lay động ngững suy tư, dằn vặt của tôi về thời cuộc. Sau một tuần nghiền ngẫm lại tác phẩm, tôi ngỏ ý mời anh đến Viện tôi trình bày cho đông đảo cán bộ nghiên cứu cùng nghe. Đây là một buổi sinh hoạt học thuật hấp dẫn và cuốn hút, để lại trong người nghe những cảm nhận sâu lắng. Đương nhiên vào buổi ấy, tổ chức cho Phan Ngọc giới thiệu về Hàn Phi Tử, Trần Đình Hượu giới thiệu về “Theo con đường Phương Đông đi lên Chủ nghĩa xã hội” không phải là không có những điều gọi là “nhạy cảm” và ông Nguyễn Duy Quý phải cho thư ký về theo dõi! Không phải theo dõi về nội dung mà theo dõi trước hết là người tổ chức.