03/08/2015

Một & Mười một

Tương Lai

Nói đến con số nhưng tịnh không phải là chuyện dò kết quả xổ số hay là tính số đề đâu nhé. Cũng chẳng phải chuyện nghịch ngợm cắc cớ trong thơ “một đèo, một đèo, lại một đèo”, hoặc “mười bảy hay là mười tám đây” (Hồ Xuân Hương), cũng không bóng gió ỡm ờ “Khen ai khéo tạc sự lên đồng. Một lúc lên ngay sáu bảy ông” (Tú Xương). Tuyệt đối không phải. Mà là chuyện chính trị trị hẳn hoi. Chuyện thể chế chính trị nghiêm túc mà nói lơ mơ là bị phang ngay mấy gậy “chống diễn biến hoà bình” chứ đùa sao được.

clip_image002

Nhưng đây lại là thông tin từ chương trình chính thống VTV1 nói về sự kiện đang diễn ra tại Washington: Ngoại trưởng Cuba Bruno Rodriguez đã chủ trì lễ thượng cờ tại Đại sứ quán Cuba, khép lại quá khứ 54 năm thù địch đồng thời mở ra một chương mới trong quan hệ giữa Mỹ và Cuba. Trong quãng thời gian ấy, nước Mỹ đã trải qua 11 đời tổng thống. VTV1 chỉ nói vậy, và người viết bài này bổ sung: Cuba thì chỉ có 2, nhưng là 2 trong 1, vì đều do hai anh em nhà Castro thay nhau đảm đương vị trí Chủ tịch Hội đồng Nhà nước kiêm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, đồng thời là Tư lệnh các lực lượng vũ trang Cuba, và quan trọng hơn nữa cũng lại là Bí thứ thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba! Ông anh Fidel Castro và rồi ông em Raul Castro. Tập trung dân chủ tuyệt đối nhé. Vậy mới có cái tít Một và Mười một.

Thế là hơn nửa thế kỷ, tính từ Dwight D. Eisenhower, Tổng thống Hoa Kỳ thứ 34 quyết định cắt đứt quan hệ giữa Washington và La Habana vào năm 1961 cho đến Barack Obama, Tổng thống thứ 44 tuyên bố bình thường hoá quan hệ với Cuba, và ngày 20.7. 2015 lá cờ Cuba được kéo lên tại toà Đại sứ Cuba ở Washington! Người ta nói đây là lá cờ nguyên thủy đã từng hạ xuống tại tòa đại sứ này khi hai nước cắt đứt quan hệ ngoại giao năm 1961. Còn Tổng thống Mỹ thì nhấn mạnh rằng, mối quan hệ Mỹ - Cuba đã bị cắt đứt vào năm 1961 ấy cũng chính là năm mà ông chào đời! Có những ngẫu nhiên lịch sử thật là trớ trêu song nhìn ở một khía cạnh nào đó thì cũng thật là thú vị. E rằng phải gợi lại sự ngẫu nhiên đã nói trong bài trước để khẳng định rằng trong những bước đi oái oăm của lịch sử, nhân tố ngẫu nhiên có vai trò đặc biệt của nó.

Trong phát biểu tại Vườn Hồng Nhà Trắng sau tuyên bố nói trên, ông Obama nói: “Bước tiến mà chúng ta đạt được hôm nay tiếp tục phản ánh thực tế rằng chúng ta không cần phải bị ràng buộc bởi quá khứ. Khi điều gì đó đã lỗi thời, chúng ta sẽ thay đổi”.

clip_image004

Ngoại trưởng Bruno Rodriguez đang kéo lá cờ Cuba

clip_image005

Giáo sư sử học Felix Masud-Piloto thuộc Đại học De Paul hút một điếu xì gà trong lễ khai trương Đại sứ quán Cuba tại Washington ngày 20/7

Thay đổi cũng chính là từ then chốt trong sự nghiệp của Obama, khởi đầu từ khẩu hiệu tranh cử để giành chiến thắng cho đến những thành tựu vị tổng thống da màu đầu tiên của nước Mỹ đạt được cho đến hôm nay. Như RFI từng bình luận, sự kiện một nhà lãnh đạo da đen đắc cử tổng thống Mỹ đã gây nhiều cảm hứng trong xã hội Cuba, vì chứng minh rằng những luận điệu tuyên truyền của chính quyền Cuba từ nửa thế kỷ qua là sai trật. Nước Mỹ thay đổi thì Cuba cũng sẽ thay đổi. Nhận định này làm người dân Cuba hy vọng khi thấy Barack Obama tuyên thệ nhậm chức vào tháng giêng 2009, và tuyên bố muốn lật qua trang sử hiềm khích với Cuba. Đương nhiên, nếu không có sự kiên trì và quyết liệt của Obama chắc việc nối lại quan hệ giữa Mỹ và Cuba vẫn còn gập ghềnh.

Nhìn trong tổng thể dòng chảy của thời cuộc thì có phải đây là một ngẫu nhiên?

Khi nhân dân Mỹ bầu một người da màu, một người Mỹ gốc Phi, mà ông ta cũng không hề giấu diếm vợ mình vốn mang dòng máu nô lệ da đen, làm tổng thống thứ 44 của mình, họ đã chọn sự thay đổi. “Tôi nghĩ chúng ta cần mẫu hình thay đổi. Chúng ta cần một vị tổng thống của một thế hệ thay đổi và điều đó giải thích vì sao tôi ủng hộ Barack Obama” đó là phát biểu của Colin Powell, người da màu thuộc đảng Cộng hòa từng giữ nhiều trọng trách trong chính quyền Bush.

Với những gì đang xảy ra đã chứng minh luận điểm tuyệt vời được đưa ra vào thập kỷ 80 của thế kỷ trước: “Con đường cũ dừng ở đây. Thế giới đã thay đổi, và kiểu tư duy tuyến tính không còn thích hợp vớí một thế giới phi tuyến tính… những ai chần chừ, tin rằng tương lai sẽ là sự tiếp tục đơn giản của quá khứ, sẽ sớm thấy mình bị hụt hẫng trước sự thay đổi. Họ sẽ bị buộc phải suy nghĩ lại: sẽ đi đến đâu và bằng cách nào đi đến đó, khi mà có lẽ đã quá muộn để tránh được điều không thể tránh khỏi”. Người ta ngày càng hiểu ra rằng, trong thời đại của nền kinh tế tri thức và nền văn minh trí tuệ “chuẩn mực chính là sự thay đổi”. Và nếu vậy thì, xét đến cùng quyết định của Obama là điều không sớm thì muộn tất yếu phải xảy ra.

Ở đây chính là cái tất nhiên phải thông qua cái ngẫu nhiên để biểu hiện ra.

Ấy thế nhưng, nếu không có sự kiện Venezuela thì e rằng Cuba cũng chưa buộc phải nhanh chóng tìm một giải pháp để tránh sự sụp đổ về kinh tế như họ vừa phải gấp gáp thực hiện. Theo nhận định của hãng tin Bloomberg, chính những thách thức kinh tế ngặt nghèo mà Venezuela đang phải đương đầu đã khiến Cuba đi đến quyết định trao đổi tù nhân với Mỹ nhằm nối lại quan hệ ngoại giao với nước này, để rồi từ đó, tiến thêm những bước mới mà sự kiện ngày 20.7.2015 với lá cờ Cuba kéo lên tại Đại sứ quán Cuba ở Washington là một biểu tượng sống động. Cần nhớ rằng, Venezuela đang cung cấp cho Cuba 100.000 thùng dầu mỗi ngày để đổi lấy hỗ trợ y tế. Và rồi, như Christopher Sabatini, Giám đốc chính sách Hội đồng Châu Mỹ phân tích: “Venezuela đang ở trong tình trạng thảm họa kinh tế và rõ ràng, sẽ là không khôn ngoan nếu Cuba đặt hết trứng vào một giỏ […] Món quà 100.000 thùng dầu mỗi ngày sẽ sớm kết thúc”.

Phải chăng vì thế mà quá trình Mỹ và Cuba bí mật đàm phán về bình thường hóa quan hệ vào tháng 6.2013 với vai trò trung gian rất lớn của Vatican đã đẩy nhanh tới một dấu ấn ngoạn mục bằng cuộc dừng chân của Chủ tịch Raul Castro tại Vatican gặp Giáo hoàng Francis trên đường từ Nga trở về ngày 10.5.2015. Gặp để làm gì? Để cám ơn Giáo hoàng về đóng góp của ngài trong việc hàn gắn mối quan hệ giữa Cuba với Mỹ. Thậm chí ông còn nói với Giáo hoàng Prancis rằng: “Nếu ngài tiếp tục đường lối như thế, sớm hay muộn tôi sẽ bắt đầu cầu nguyện trở lại và tôi sẽ trở về với Giáo hội Công Giáo. Tôi không đùa đâu.” Khi nhìn thấy sự ngỡ ngàng trên khuôn mặt các phóng viên, ông thêm rằng: “Tôi có thể trở lại với Công Giáo ngay cả khi tôi là một người Cộng sản.” Ông nhắc lại rằng suốt một thời gian dài một người không thể trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Cuba nếu người đó là người Công Giáo, nhưng điều này bây giờ đã không còn nữa. “Khi Đức Giáo hoàng tới Cuba tôi sẽ tham dự Thánh lễ của ngài với lòng mãn nguyện”, ông Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba khẳng định!

clip_image007

Chủ tịch Raul Castro và Giáo hoàng Francis

Chết thật! Không biết giáo sư Nguyễn Phú Trọng trong bài giảng tại Trường đảng cao cấp Nico Lopez ở Cuba ngày 9.4.2012 có tiên liệu được chuyện động trời này của ba năm sau để mà đưa vào trong giáo án “những dẫn chứng từ Việt Nam và thế giới để chứng tỏ sức sống của chủ nghĩa xã hội trong thời đại ngày nay” nhằm chấn chỉnh những “lệch lạc”, “suy thoái đạo đức, lối sống” như ông từng rao giảng cho đảng viên kiên định và thần dân ngoan ngoãn của ông không? Theo ngu ý của người viết thì dứt khoát phải đưa. Đưa, để cho người đứng gác ở “tiền đồn phía Tây” vì sự bền vững của phe xã hội chủ nghĩa được tiếp thêm trí tuệ “sáng ngời” để gắng gượng kiên định lập trường mà thực hiện khẩu hiệu “anh thức tôi ngủ” chứ. Nay người đồng chí Cuba cũng lú mà tiếp tục tụng niệm rồi lại còn xưng tội nữa thì không nhẽ người đứng gác ở “tiền đồn phía Đông” lại phải thức trắng trong suốt thời gian còn lại trên ghế nhiệm kỳ rồi ngủ bù vào thời về hưu thì sao tiện?

E rằng sự kiện động trời vừa diễn ra ba năm sau bài giảng trên chắc không thể bổ sung cho “sức sống thực tiễn của chủ nghĩa xã hội trên bình diện quốc tế” mà ông đã hùng hồn đưa ra buổi ấy. Mà trớ trêu thay, sự kiện này lại càng làm đậm nét thêm những cao đàm khoát luận thao thao bất tuyệt về Việt Nam “vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”, Cuba “vẫn hiên ngang đứng vững”, rồi những “bước tiến cách mạng” ở Venezuela, Bolivia và Eucador, về “sự lớn mạnh” của phong trào cánh tả Mỹ Latin, cùng với các nước xã hội chủ nghĩa khác ở châu Á “vẫn tiếp tục con đường tiến lên phía trước” như là những “bằng chứng đầy khích lệ về sức sống của chủ nghĩa xã hội”.

Chính cái “sức sống” ấy khiến bà Tổng thống Brazil, Dilma Rousseff phát hoảng nên đã huỷ lời mời ngày 13.4.2012 khiến máy bay chở ông Trọng, thay vì đáp xuống phi trường Galeão Antônio Carlos Jobim thủ đô Brazil, đã vù thẳng về Hà Nội. Một “biểu tượng” không tiền khoáng hậu trong ứng xử ngoại giao mà báo chí thế giới những ngày ấy giật những cái tít thật là ác khẩu. Nhưng, xin hãy quên giùm những cái tít đó đi cho, mà hãy nghĩ về kết luận của tờ báo Pháp Le Monde: “Mọi huyền thoại đều có hồi kết”!

Hồi kết của một “hoang tưởng”! Đây là chữ của cựu ngoại trưởng Pháp Hubert Vedrine dùng khi bình luận về tình hình Cuba, nhưng lại rất thích hợp để vận vào bài giảng hùng hồn “sáng láng” kia! RFI phân tích: Cuba từng giữ một vị trí quá lớn trong ảo tưởng của cánh tả Pháp. Những người vốn khao khát niềm tin và ước mơ về một lý tưởng tuyệt đối, đến mức làm cho họ rơi vào “hoang tưởng” khi nghĩ về đất nước dưới sự trị vì của Fidel. Cho dù nguyên nhân của sự “hoang tưởng” đó là lú lẫn hay non kém về trí tuệ, nhưng khi Cuba “hiện nguyên hình là một chế độ đàn áp, thì cánh tả (Pháp) bắt đầu phân hóa, giữa một bên là một số ít người còn lại muốn bám víu lấy lý tưởng, hoài niệm về thời trai trẻ cách mạng, và bên kia là những người bảo vệ nhân quyền”. Để rồi họ phải thốt lên ngao ngán: “Cuba, hòn đảo của những ước mơ tan nát của chúng tôi, nay đã biến thành địa ngục”. Thế rồi bốn mươi năm sau chuyến thăm “hòn đảo cách mạng Cuba” của Tổng thống François Mitterand, Tổng thống François Hollande cũng có chuyến công du lịch sử tới Cuba đang hàn gắn mối quan hệ với Mỹ nhưng lại bằng một mục tiêu rất chi là thực tế của các hồ sơ thương mại. Phải chăng đó chính là cái đã dẫn đến kết luận hóm hỉnh nói trên của tờ Le Monde.

Sự thật thì từ lâu lãnh đạo Cuba đã thấm thía những rủi ro của sự phụ thuộc. Nền kinh tế Cuba đã từng suy sụp vào đầu thập niên 1990 sau khi Liên Xô tan rã. Những người nắm trọng trách điều hành trong lĩnh vực kinh tế đều ý thức rất rõ nhu cầu hội nhập vào kinh tế thế giới nếu Cuba muốn sống còn. Hãy chỉ đưa ra đây một ví dụ nhỏ về Mariel, hải cảng nước sâu duy nhất của Cuba (liệu có na ná như Cam Ranh của ta chăng?). Hiện nay, nơi đây được xem là đầu tàu thúc đẩy cho nền kinh tế đang đứng bên bờ vực của Cuba. Nhưng muốn thực hiện dự án chiến lược này thì điều tiên quyết là phải bình thường hóa quan hệ với Mỹ. Hiện tại đã có khoảng 200 công ty từ hơn 30 quốc gia có ý định đầu tư vào đây. Nhưng, họ đang còn đợi điều tiên quyết kia!

Phải chăng vì thế mà Cuba quyết định từ chối thỏa thuận đã ký kết với Trung Quốc hồi cuối năm 2014 về việc triển khai các tàu của Hải quân Trung Quốc ở nước mình? Theo tờ Yomiuri Shimbun, năm 2012 phía Cuba đã chủ động đề xuất Trung Quốc đặt các tàu của họ trong vùng biển Caribe cũng như tiến hành các cuộc tập trận chung. “Sáng kiến ​​này đã được khẳng định trong chuyến thăm của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Cuba hồi tháng 7/2014”, tờ Yomiuri Shimbun nhấn mạnh, “và sau đó bắt đầu công tác chuẩn bị cho việc triển khai tại đây các tàu khu trục được trang bị những công nghệ tên lửa tân tiến nhất”. Nhưng điều bất ngờ đã xảy ra! “Vào phút cuối, khi các bên đã phải bắt đầu các cuộc tham vấn làm việc về vấn đề này, Cuba đã thay đổi lập trường của mình”! Và thế rồi báo Nhật chạy một dòng tít lớn: “Nhật Bản và Cuba nhất trí thúc đẩy đầu tư và thương mại song phương.

Họ cần phải thay đổi để sống còn! Những ứng xử nói trên là tuân theo một quy luật tất yếu đã và đang xuyên suốt những sự kiện mà thoạt nhìn là những ngẫu nhiên có vẻ bất ngờ. Những gì đã “lỗi thời” dứt khoát phải phá bỏ hoặc chính nó phải tự cáo chung. Không thể khác.

Để kết thúc bài viết xin trở lại với con số 1. Đúng hơn, với chữ MỘT.

Trong “Lời nói cuối sách” của cuốn “Quần thư khảo biện” viết năm 1757, nhà bác học Lê Quý Đôn viết: “Kinh Dịch nói:Biến động trong thiên hạ chính đáng chỉ có một [lý] thôi. Chí lý thay chữ “một”. Lấy chữ “một” ấy mà xuyên suốt mọi việc thì dù bốn bể chín châu cách trở, ngàn xưa trăm đời xa xôi, mọi trao qua đổi lại, mọi xem xét đánh giá đều vẫn rõ ràng như bày ra trước mắt, rành rọt như trỏ bàn tay vậy”! Mạo muội học cách nói của người xưa để suy ngẫm về những “biến động trong thiên hạ” của hai thập kỷ đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là trong thời đoạn những sôi động của thời cuộc đất nước hiện nay, thì phải chăng chữ “một” ấy không gì khác là “thay đổi”.

Vận nước đang hé lộ những thời cơ nghìn năm có một. Người thức thời phải biết chớp lấy thời cơ nhằm tạo ra một đột phá, thoát khỏi gọng kìm của chủ nghĩa bành trướng Đại Hán, làm thay đổi thế nước.

Hãy nhớ lời dặn của Nguyễn Trãi: “Thời! Thời! Thực không nên lỡ”.

T. L.

Tác giả gửi BVN.