Bauxite Việt Nam

Trần Quốc Sách

Lời giới thiệu của Stephen B. Young, Giám đốc Điều hành Toàn cầu Caux Round Table for Moral Capitalism:

Bài bình luận dưới đây trình bày một nghiên cứu tình huống thứ hai về sự phổ biến của “chủ nghĩa tư bản thân hữu” ở một quốc gia đang phát triển – Việt Nam – quốc gia đáng ra có thể nhanh chóng bắt kịp thành tựu kinh tế của Singapore và Hàn Quốc, nếu chuyển sang triển khai một mô hình “chủ nghĩa tư bản đạo đức” (moral capitalism).

Tương tự như nghiên cứu tuần trước về “xe Việt Nam, hàng Việt Nam…”, lần này chúng ta có một nghiên cứu về việc “chủ nghĩa tư bản thân hữu” được sử dụng để trục lợi từ việc Nhà nước phân bổ quyền sử dụng đất đai.

Bài bình luận dưới đây chỉ rõ “chủ nghĩa tư bản thân hữu” xuất hiện khi – theo phân tích – các quan chức chính phủ ngấm ngầm cấu kết với các công ty hay tập đoàn “sân sau” để cùng chia sẻ cơ hội kinh doanh. Những kẻ có quyền lực chính trị trong “chế độ một đảng” cần tiền để duy trì ảnh hưởng và thu hút “khách hàng”, nhưng họ không thể công khai kinh doanh như các doanh nghiệp. Vì vậy, những người có thẩm quyền thiên vị dự án này thay vì dự án khác, cấp giấy phép và các giấy tờ liên quan – tức là “bật đèn xanh” cho quy hoạch. Doanh nghiệp nào nhận được những sự cho phép (“ân huệ”) ấy sẽ thu lợi nhuận khổng lồ, và đương nhiên phải “chia lại phần bánh hậu hĩnh” – bằng cách này hay cách khác – cho những quan chức ra quyết định.

Tôi đã từng nghe người Việt Nam đùa rằng ở Việt Nam, “tờ giấy hành chính đầu tiên phải nộp cho quan chức là phong bì tiền”.

Từ bài bình luận, ta có thể suy ra rằng ở Việt Nam ngày nay, không chỉ vài cá nhân riêng lẻ, mà toàn bộ bộ máy cầm quyền đã biến thành một cấu trúc chính trị - kinh tế của việc tìm kiếm địa tô (rent-seeking) bởi những người có quyền lực và ảnh hưởng chính trị. Nói cho đúng thực chất, cơ cấu hiến pháp Việt Nam hiện nay là “của các nhóm lợi ích, do các nhóm lợi ích, và vì các nhóm lợi ích”.

“Quy hoạch chiến lược” trong một nền kinh tế phụ thuộc cả vào quyền lực Đảng lẫn những mệnh lệnh hành chính không chịu trách nhiệm, chính là cơ hội để tìm cách trục lợi cá nhân từ tài sản công.

Bài bình luận nhấn mạnh rằng trong một chế độ như vậy, việc thực hành chính trị không phải để phục vụ đất nước bằng lòng trung thành và liêm chính, mà là tận dụng quyền lực trong tay để chiếm hữu tài sản tài chính cho riêng mình – tức là thương mại hóa vị trí chức quyền.

Ở Việt Nam có câu: “Không chạy được bên anh Ba thì phải chuyển sang lo chỗ anh Tư”.

Như đã được chứng minh nhiều lần, đặc biệt trong cuốn Các quốc gia thất bại nổi tiếng, tham nhũng và độc tài là “hai hạt đậu trong cùng một quả đậu” hay như cái bóng luôn đi theo quyền lực – ai có quyền lực thì luôn có một cái bóng – tức phía mặt tối – bám theo khắp nơi.

Tác giả đưa ra lập luận mạnh mẽ rằng, việc xây dựng một sân bay quốc tế mới tại Long Thành, cách xa TP. Hồ Chí Minh, là điều vô lý nếu xét theo bất kỳ tính toán hợp lý nào của thị trường. Sau đó, bài viết cũng đề xuất 5 phương án thay thế sẽ đáp ứng tốt hơn thực tế cung - cầu. 

Theo tôi, cảnh báo của tác giả hoàn toàn đáng tin cậy: nếu kế hoạch xây sân bay Long Thành được thực hiện mà không có sự tham khảo ý kiến của các nhà chuyên môn và những người sẽ bị ảnh hưởng bởi các khoản chi phí khổng lồ đó, thì một giải pháp hoàn toàn khả thi sẽ bị bỏ qua; còn sân bay Tân Sơn Nhất hiện hữu sẽ bị biến thành “khu đất vàng” cho những kẻ trục lợi trên tài sản quốc gia, trong khi một sân bay thừa thãi lại mọc lên ở Long Thành.

Trong trường hợp nói trên, Việt Nam sẽ tiếp tục chìm trong vùng xám của “chủ nghĩa tư bản thân hữu”, thường xuyên có những khoản phân bổ tiền bạc bị đánh lạc hướng, bỏ qua lợi ích công cộng lớn hơn để chăm lo cho những lợi ích tư nhân bị che đậy, những kẻ mà Karl Marx từng chỉ trích trong cuốn Tư bản luận của ông với cái tên mỉa mai là “Mr. Moneybags” (Bọn Ngồi Trên Núi Tiền).