Bauxite Việt Nam

Giáo sư Stephen Young, Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng

Dẫn nhập: NHẬN DIỆN “BÓNG MA THỂ CHẾ”

Trong nhiều năm qua, khi bàn về tương lai chính trị của Việt Nam, công chúng thường rơi vào hai thái cực: hoặc kỳ vọng một sự “chuyển đổi dân chủ” như một quy luật tất yếu của lịch sử, hoặc chấp nhận một trạng thái bất biến như thể mọi thứ đã được định đoạt bởi quá khứ và địa chính trị. Cả hai cách nhìn ấy đều đơn giản hóa thực tại.

Thực tế phức tạp hơn nhiều. 

Việt Nam không đứng trên một trục thẳng giữa “độc tài” và “dân chủ”, cũng không vận hành bằng những khẩu hiệu ý thức hệ thuần túy. Hệ thống hiện nay là kết quả của một quá trình tái cấu trúc quyền lực kéo dài hàng thập niên – trong đó kinh tế thị trường được chấp nhận, nhưng quyền lực chính trị vẫn tổ chức lại toànbộ không gian kinh tế và xã hội theo logic bảo trợ.

Feuilleton ba kỳ này không nhằm phán xét, càng không nhằm kích động.
Mục tiêu của nó là nhận diện một thực thể vô hình nhưng quyết định vận mệnh quốc gia: cái mà ta có thể gọi là “bóng ma thể chế”. Đó không phải là một âm mưu bí ẩn, cũng không phải là một thế lực siêu hình. Nólà tổng hòa của mạng lưới quyền lực, lợi ích, ràng buộc và nỗi sợ – thứ vừa duy trì ổn định, vừa kìm hãm đột phá.

Kỳ thứ nhất sẽ xác định Việt Nam đang ở đâu trong cấu trúc quyền lực hiện đại: một mô hình có thể gọi là “độc tài khai thác thị trường”, nơi kinh tế mở cửa nhưng quyền lực phân phối lợi ích vẫn tập trung (1). 

Kỳ thứ hai – chủ công – sẽ đi vào nhân tố con người: từ Hồ Chí Minh, Lê Duẩn đến các thế hệ lãnh đạo sau Đổi mới, họ vừa là sản phẩm của hệ thống, vừa là người củng cố nó. Không có “bóng ma” nào ngoài chính những con người cụ thể với đam mê, lý tưởng và giới hạn của mình (2). 

Kỳ thứ ba sẽ bàn về lối ra: làm thế nào để cải cách mà không tự hủy, làm thế nào để vượt qua “vòng kim cô” địa chính trị mà vẫn giữ được chủ quyền và ổn định (3).

Tương lai không được định sẵn. Nó là quỹ đạo do sự lựa chọn của con người vạch nên. Và trách nhiệm ấy không chỉ thuộc về giới lãnh đạo, mà còn thuộc về toàn xã hội.

Giáo sư Stephen Young & Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng

Bài chuyên khảo dưới đây được khởi xướng bởi “Caux Round Table for Moral Capitalism” (CRT), như một đóng góp cho các thảo luận chính sách công tại Việt Nam và Hoa Kỳ về các cơ hội tăng trưởng và phát triển của Việt Nam, trong bối cảnh các nguyên tắc đạo lý toàn cầu của CRT dành cho chủ nghĩa tư bản và quản trị nhà nước ngày càng được nhấn mạnh.