Bauxite Việt Nam

Thái Hạo

Dạ Ngân

Ôi, đến giờ tôi mới biết. NAQ nói đúng về Gia Long chứ. Vì sao, dưới cái bóng của NAQ - HCM mà cánh chính trị - sử học lại đạp đổ Gia Long như vậy, hàng nửa thế kỷ nay?

Nguyễn Huệ Chi

Thuở ấy nó vậy đấy Dạ Ngân ơi. Chẳng một cá nhân nào trực tiếp chỉ đạo việc “cắt bỏ” này. Mà là áp lực vô hình của cả xã hội miền Bắc buộc người sáng tác, dịch thuật tự “kiểm duyệt” mình. Bài dịch là của GS Phạm Huy Thông, nguyên Phó chủ nhiệm UBKHXH mà tôi có quen biết. Ông là một người đạo đức, cũng là nhà chuyên môn chứ không phải là nhà chính trị chuyên nghiệp. Và việc dịch văn thơ của NAQ là do NXB Văn học tín nhiệm năng lực tiếng Pháp của ông, người thuở trẻ từng lưu học nhiều năm  ở Pháp, mời ông dịch. Nhưng nếu ông không cắt bỏ đoạn trên thì BTV Nhà xuất bản cũng sẽ cắt thôi, bởi vì vào thời điểm bấy giờ cái án “Nhà Nguyễn phản động” đã như một định luận ám ảnh đầu óc hết thảy mọi người. Không cắt đi thì tác phẩm – dù là của NAQ – cũng không tài nào công bố được.

Chuyện này thì nhiều người và cả báo chí nhà nước (như Tạp chí Xưa & Nay) đã nêu lên trong hơn 10 năm qua, ở đây tôi chỉ nhắc lại.

Đó là việc bài Lời than vãn của Bà Trưng Trắc của Nguyễn Ái Quốc, khi được dịch và in ra bằng tiếng Việt ở Việt Nam đã bị cắt mất toàn bộ đoạn viết về vua Gia Long. Nguyên bài này đăng lần đầu trên báo L’Humanité của Đảng Cộng sản Pháp, số ra ngày 24/6/1922. Nguyễn Ái Quốc mượn lời của Bà Trưng Trắc để phê phán Khải Định, nhân dịp vị vua này sang thăm Pháp.

Tôi nhớ, tác phẩm “Lời than vãn của Bà Trưng Trắc” được đưa vào dạy ở phổ thông hồi tôi đi học, nhưng tất nhiên, đoạn văn ấy cũng không có trong sách giáo khoa.

Nguyên văn đoạn đó như sau: "Avec un courage invincible et une vertu immaculée, qui furent comme le vrai or qui brille avec mille éclairs après avoir subir mille épreuves du feu, ton aïeul Gia Long, plusieurs fois noble et valeureux, vous a laissé, après des péripéties et des souffrances incalculables, un pays riche, un peuple indépendant, une nation respectée par les forts et aimée par les faibles, un avenir plein de vie et d’évolution."

Dịch: “Với lòng quả cảm vô song và với đức hạnh trong sáng không tì vết, như vàng ròng lấp lánh sau ngàn lần thử lửa, ông tổ ngươi, vua Gia Long tôn quí và tài ba bội phần, sau biết bao thăng trầm và khổ đau vô bờ, đã để lại cho ngươi một đất nước giàu có, một dân tộc độc lập, một quốc gia được các kẻ mạnh vị nể và kẻ yếu kính mến, với một tương lai đầy sức sống và triển vọng”.

Tại sao lại cắt bỏ? Đó là một sơ suất hay sự cố ý?

Sau đoạn văn bị cắt bỏ này, Nguyễn Ái Quốc tiếp tục dành những lời ngợi ca cho các vị vua yêu nước triều Nguyễn, như Thành Thái, Hàm Nghi, Duy Tân.

Tóm lại, đây là một vấn đề cần câu trả lời thỏa đáng. Nhưng, bất luận thế nào, việc tôn trọng tư liệu luôn phải là tối thượng. Người đời sau không thể tự ý can thiệp, sửa chữa cho hợp với nhãn quan của mình. Cần sự trung thực trong việc phản ánh đầy đủ về mặt tư liệu để hậu thể có cơ sở khoa học cho đánh giá của họ.

Và vì thế, việc đầu tiên cần làm là từ nay, khi đăng hoặc in lại “Lời than vãn của Bà Trưng Trắc (hay bất cứ tư liệu nào) phải khôi phục lại nguyên bản, đầy đủ, không cắt xén, không sửa chữa. "Của Caesar thì trả về cho Caesar”.

T.H.

Tác giả gửi BVN