Bauxite Việt Nam

Giáo sư Stephen Young & Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng

Bài chuyên khảo dưới đây được khởi xướng bởi “Caux Round Table for Moral Capitalism” (CRT), như một đóng góp cho các thảo luận chính sách công tại Việt Nam và Hoa Kỳ về các cơ hội tăng trưởng và phát triển của Việt Nam, trong bối cảnh các nguyên tắc đạo lý toàn cầu của CRT dành cho chủ nghĩa tư bản và quản trị nhà nước ngày càng được nhấn mạnh.

Thuận theo bên ngoài mà không thuận theo lòng dân trong nước... Những thay đổi nội bộ như sắp xếp, tinh giản bộ máy, thanh tra các đại dự án đã và đang hình thành chỉ làm “vui vẻ” một số phe cánh, chứ chưa hề giải phóng được những nguồn lực xã hội đang bị kìm nén bao lâu nay.

Trong Kinh Dịch, quẻ “Trạch Lôi Tùy” (隨) dạy chúng ta một nguyên lý chính trị rất sâu sắc: khi thời thế biến động mạnh, người lãnh đạo không thể cưỡng lại dòng chảy của lịch sử, mà phải thuận theo thời thế để dẫn dắt quốc gia vượt qua biến động.

Quẻ Trạch Lôi Tùy có biểu tượng phía trên là “Trạch” – tức là vui vẻ, phía dưới là “Lôi” – tức sấm sét hay sự biến chuyển lớn. Lời thoán từ của Quẻ này là “Tùy, Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh, Vô Cữu”, tức là: Tùy thời, thuận theo nguyên lý lớn, sẽ được hanh thông, mang lợi lợi ích cho đám đông, và như thế sẽ được lâu bền, vô lo.

Nhưng “tùy” không có nghĩa là thuận theo một cách mù quáng. Kinh Dịch nhấn mạnh rằng sự hanh thông chỉ đến khi cương và nhu cân bằng, nội và ngoại hòa hợp. 

Nếu nhìn từ góc độ này, có thể thấy một vấn đề lớn của Việt Nam hôm nay: đối ngoại đang cố gắng linh hoạt và hội nhập, nhưng đối nội lại bị kìm hãm bởi những cấu trúc chính trị cũ kỹ.

Nếu hai mặt của cùng một hệ thống vận hành theo hai logic khác nhau, thế cân bằng của quẻ “Tùy” có thể bị phá vỡ.

1. Những sự kiện ở Iran, Venezuela và Cuba đã và sẽ mở đầu quẻ “Trạch Lôi Tùy” toàn cầu

Nội quái của quẻ này là “Chấn”, tức là sấm sét. Trước khi sấm sét nổ ra thì bao giờ cũng là sự tích tụ của mây đen, giông tố. Ở Venezuela, sự suy thoái kinh tế, sự căm phẫn của nhân dân đã bị dồn nén đến cực độ. Còn ở Iran, khủng hoảng kinh tế và sự bất mãn xã hội ngày càng chồng chất, khi đồng tiền mất giá và lạm phát tăng mạnh, dẫn tới các cuộc biểu tình và bất ổn chính trị gần đây.

Ở Cuba, sự nghèo đói và trì trệ có thể nhìn thấy trên khắp các góc phố và thôn làng. Khủng hoảng sâu sắc với các đợt mất điện trên diện rộng, thiếu nhiên liệu và thiếu lương thực – dấu hiệu của một hệ thống đã suy kiệt sau nhiều thập niên cô lập và quản trị kém hiệu quả. Những trường hợp này cho thấy một quy luật rõ ràng: một chế độ có thể tồn tại lâu dài nhờ kiểm soát chính trị, nhưng nếu không cải cách thể chế và kinh tế, cuối cùng nó sẽ đối diện với khủng hoảng toàn diện.

Sự quyết đoán của Tổng  thống Donald Trump khi can thiệp vào các trung tâm trì trệ Venezuela, Iran hay sau này là Cuba, không nên bị nhìn dưới góc độ chỉ là sự can thiệp vì dầu mỏ hay các giả thuyết chính trị khác. Trump chỉ là “trigger” của “Quẻ Tùy” mà thôi. Ông ta hành động theo chữ “NGUYÊN” của quẻ này. Ông muốn tạo ra một nguyên lý mới về trật tự quốc tế.

Vấn đề là ai, những lãnh đạo quốc gia nào, sẽ là những người biết thuận theo nguyên lý mới đang dần hình thành?

2. Việt Nam có nên “Tùy thời” trong cơn cuồng phong của những biến chuyển sấm sét kể trên hay không?

Kinh nghiệm “đi dây” trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt không phải là hành động theo “Quẻ Tùy”. 

Việt Nam buộc phải theo đuổi một chính sách ngoại giao linh hoạt hơn: vừa giữ quan hệ với Trung Quốc, vừa mở rộng hợp tác với Hoa Kỳ, châu Âu và các cường quốc khác.

Chuyến đi Bắc Kinh của Tổng Bí thư Tô Lâm sắp tới vì thế nằm trong logic của “Quẻ Tùy”: không thể cưỡng lại dòng chảy địa chính trị, mà phải điều chỉnh để bảo vệ lợi ích quốc gia-dân tộc. 

Nhưng Kinh Dịch cũng nói rất rõ: sự “tùy theo” chỉ có ý nghĩa khi có một trung tâm đạo đức và có tính chính danh. Nếu không có trục đạo lý ấy, sự linh hoạt sẽ biến thành sự lệ thuộc.

3. Nghịch lý lớn nhất của Việt Nam

Vấn đề lớn nhất hiện nay: Việt Nam đang cố gắng hội nhập sâu vào thế giới – từ thương mại, đầu tư đến quan hệ chiến lược – nhưng đồng thời vẫn duy trì một mô hình chính trị hạn chế hầu hết các quyền tự do căn bản của người dân. Điều này tạo ra nghịch lý lớn nhất: Thuận theo bên ngoài mà không thuận theo lòng dân trong nước. Những thay đổi ở bên trong như sắp xếp, tinh giản bộ máy, thanh tra các đại dự án đã/ đang hình thành… chỉ làm “vui vẻ” một số phe cánh, chứ chưa hề giải phóng được những nguồn lực xã hội đang bị kìm nén bao lâu nay.

Muốn “thuận theo... tùy theo” thời thế cần phải giả phóng nguồn lực của cả trăm triệu người dân. Một quốc gia không thể vừa muốn trở thành “đối tác chiến lược toàn diện” (CSP) của các nền dân chủ, lại vừa duy trì một hệ thống chính trị hạn chế, thậm chí là bóp nghẹt tự do ngôn luận, tự do báo chí và các quyền công dân. Trong dài hạn, đối ngoại và đối nội không thể đi theo hai con đường khác nhau.

Đó chính là bài học của Kinh Dịch: âm và dương phải cân bằng. Nếu một bên phát triển mà bên kia bị kìm hãm, toàn bộ hệ thống sẽ mất ổn định.

4. “Ảo giác ổn định” đối với các hệ thống khép kín

Một trong những nguy cơ lớn của các chế độ khép kín là họ dễ rơi vào tình trạng tự huyễn hoặc mình bằng hệ thống tuyên truyền chính thống. Khi thông tin bị kiểm soát tuyệt đối, bộ máy quyền lực có thể tin rằng mọi thứ vẫn ổn định, trong khi xã hội thực tế đang thay đổi nhanh chóng. Điều họ cảm nhận  chỉ là trạng thái ảo giác ổn định giả tạo – khi hệ thống tuyên truyền không chỉ trấn an xã hội mà còn khiến chính những người cầm quyền không còn nhìn thấy đầy đủ thực trạng của đất nước.

Trong thời đại Internet và đất nước ngày càng hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu, trạng thái “lưỡng phân” nói trên ngày càng khó duy trì. Thông tin, tri thức và so sánh quốc tế đang thay đổi cách người dân nhìn về quyền lợi và tương lai của mình, cũng như tính chính danh của dảng và nhà nước.

5. “Tùy” theo thời thế – nhưng nhất định phải thuận theo lòng dân

Tinh thần sâu xa của quẻ “Trạch Lôi Tùy” không phải là khuyên người ta chạy theo quyền lực nào mạnh hơn. Nó nhắc rằng sự vận động của lịch sử cuối cùng luôn quay về với lòng dân. Một chính sách ngoại giao khôn ngoan là cần thiết. Nhưng ngoại giao không thể thay thế cho cải cách bên trong. Nếu một quốc gia muốn hội nhập sâu vào thế giới – về kinh tế, công nghệ và chính trị – thì điều kiện căn bản là phải xây dựng một xã hội dựa trên pháp quyền, minh bạch và tôn trọng quyền con người. Điều này gần như là một quy luật bất biến!

Không có nền tảng đó, mọi chiến lược đối ngoại cuối cùng chỉ là giải pháp vá víu tạm thời. Không thể “dụ” hay “đánh lừa” các thể chế dân chủ mãi được. Ở đó, họ có “các Hiến pháp thật” và họ luôn phải tính đến các lá phiếu của cử tri, không nhất thiết vì đạo đức, mà vì đạo lý! Cuốn sách “Chủ nghĩa tư bản đạo lý” trước đây và diễn đàn CRT đang thịnh hành ngày nay chính là vì cái “raison d'etre” (lý do để tồn tại) ấy!

Kết luận

Quẻ “Trạch Lôi Tùy” dạy rằng sự khôn ngoan trong chính trị nằm ở chỗ nhanh chóng nhận ra “nguyên lý” đang thay đổi, và sự nhận biết ấy chính là biết thuận theo thời thế. Nhưng thời thế của thế kỷ XXI không chỉ là cạnh tranh giữa các cường quốc. Thời thế của thời đại này còn là: sự trỗi dậy của xã hội dân sự, sự lan tỏa của các giá trị tự do và pháp quyền, và nhu cầu ngày càng mạnh mẽ của con người về phẩm giá và quyền công dân.

Nếu đối ngoại và đối nội được nhìn như hai mặt của một đồng tiền, thì sự lựa chọn của một quốc gia trở nên rõ ràng hơn. Hoặc là thuận theo xu hướng của lịch sử, cải cách để hội nhập thật sự vào thế giới. Hoặc tiếp tục đi theo quỹ đạo cũ – một quỹ đạo mà nhiều quốc gia trước đây đã trải qua và cuối cùng mới nhận ra rằng sự trì hoãn cải cách chỉ làm cho những khủng hoảng trong tương lai trở nên trầm trọng hơn.

*

Một phiên bản tiếng Anh của bài viết trên có thể đọc được tại đây:

https://www.cauxroundtable.org/2026/03/10/i-ching-hexagram-lake-over-thunder-following-隨-what-to-do-when-domestic-and-foreign-policies-are-two-sides-of-the-same-coin/

S.Y. – N.T.H.

Tác giả gửi BVN