Bauxite Việt Nam

Đỗ Kim Thêm

Hiện trạng

Kể từ năm 2019, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần công khai bày tỏ mong muốn giành quyền kiểm soát Greenland, biến hòn đảo giàu tài nguyên và có vị trí chiến lược này trở thành một phần lãnh thổ của Hoa Kỳ.

Hiện nay, Mỹ ngày càng gia tăng áp lực về kinh tế, quân sự và ngoại giao nhằm thúc đẩy tham vọng thu tóm Greenland. Ngay trước Giáng sinh năm 2025, Tổng thống Trump tuyên bố rằng Hoa Kỳ “rất cần Greenland”, đồng thời bổ nhiệm Jeff Landry – Thống đốc bang Louisiana – làm đặc phái viên phụ trách vấn đề Greenland. Sau đó, ông cho biết sẽ đề cập đến tương lai của hòn đảo này “trong vòng hai tháng, hoặc thậm chí chỉ 20 ngày”.

Phản ứng của Đan Mạch và Greenland

Theo một cuộc khảo sát mới nhất, 85% người dân Greenland kiên quyết phản đối những tuyên bố ngày càng cứng rắn của Tổng thống Trump và cuộc thảo luận về khả năng Greenland tách khỏi Đan Mạch để giành độc lập trở nên sôi động hơn.

Gần đây nhất, hàng nghìn người dân tại Đan Mạch và Greenland đã xuống đường biểu tình, phản đối các yêu sách của ông Trump. Tại thủ đô Nuuk của Greenland, Thủ tướng Nielsen đã dẫn đầu đoàn biểu tình tiến đến trước lãnh sự quán Mỹ. Trước phản ứng mạnh mẽ này, ngày 4/1, Tổng thống Trump đăng tải thông điệp trên mạng xã hội với giọng điệu mềm mỏng hơn, nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ mong muốn cải thiện và tăng cường hợp tác với Greenland.

Do những động thái từ phía Mỹ, Greenland đã tiến hành bầu cử Quốc hội vào năm 2025. Kết quả cho thấy đại đa số người dân Greenland khẳng định không còn mong muốn duy trì sự lệ thuộc vào Đan Mạch. Tuy nhiên, do Greenland hiện vẫn nhận được khoảng 600 triệu euro mỗi năm từ Đan Mạch dưới hình thức trợ cấp phúc lợi xã hội, nhiều người dân lo ngại về những bất lợi nếu mối quan hệ này bị cắt đứt.

Egede, người tiền nhiệm của Thủ tướng Nielsen, nhiều lần nhấn mạnh: “Chúng tôi không muốn là người Đan Mạch và cũng không muốn là người Mỹ. Chúng tôi muốn trở thành người Greenland.” Vào đầu tháng 1 năm 2025, ông dứt khoát từ chối đề nghị của Donald Trump, đồng thời tái khẳng định mong muốn tách Greenland khỏi Đan Mạch. Ông tuyên bố: “Greenland đang bàn đến việc độc lập khỏi Đan Mạch, nhưng không một người Greenland nào muốn chuyển sang làm thuộc địa của một cường quốc khác.”

Kể từ năm 2009, Greenland đã có quyền tổ chức trưng cầu dân ý về các vấn đề quan trọng. Trước bối cảnh mới, chính quyền của Thủ tướng Nielsen – vừa giành chiến thắng trong cuộc bầu cử – đang tập trung vào việc xây dựng một nền kinh tế tự chủ, đồng thời tỏ ra thận trọng hơn trong các tuyên bố liên quan đến việc giành độc lập hoàn toàn.

Đe dọa liên tiếp của Trump

Trên thực tế, Donald Trump không phải là Tổng thống Mỹ đầu tiên quan tâm đến Greenland. Năm 1946, khi Greenland vẫn còn là thuộc địa của Đan Mạch, Tổng thống Harry Truman từng đề xuất mua hòn đảo này nhằm thiết lập một tài sản chiến lược trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, song đề nghị đó đã bị chính phủ Copenhagen bác bỏ.

Những lý do thúc đẩy tham vọng của Trump có nhiều điểm tương đồng. Có nhiều cách lý giải cho tham vọng đó. Về mặt địa lý, Greenland thuộc về lục địa Bắc Mỹ. Ngay từ năm 1823, Học thuyết Monroe đã khẳng định rằng toàn bộ khu vực Tây Bán Cầu nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Hoa Kỳ. Dựa trên tiền đề lịch sử này, một số lập luận tại Mỹ cho rằng Greenland “tự nhiên” thuộc về quỹ đạo chiến lược của Hoa Kỳ. Do đó, ý tưởng mua Greenland không phải là sáng kiến riêng của Donald Trump.

Ngay trong nhiệm kỳ đầu tiên, vào năm 2019, ông đã công khai ý định mua Greenland để biến nơi đây thành lãnh thổ của Mỹ, nhưng không đạt được kết quả.

Khi bước vào nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump tái khẳng định mong muốn giành quyền kiểm soát Greenland, coi đây là vấn đề “lợi ích an ninh quốc gia tuyệt đối”. Ông nhấn mạnh rằng một thỏa thuận chuyển nhượng phải được thực hiện, và nếu không đạt được mục tiêu, ông không loại trừ khả năng sử dụng các biện pháp quân sự.

Năm 2024, ông tiếp tục thể hiện lập trường cứng rắn về việc tiếp quản Greenland. Đến mùa xuân năm 2025, ông lần lượt cử con trai mình – Trump Jr. – và sau đó là Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance tới Greenland để truyền đạt cùng một thông điệp.

Tinh thần quyết tâm này khiến dư luận tin rằng Donald Trump thực sự nghiêm túc với ý định mở rộng lãnh thổ nhằm “làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại”, đồng thời tìm cách ghi dấu ấn thành tựu cá nhân trong lịch sử hiện đại.

Xung đột vì thế ngày càng leo thang. Tổng thống Trump tuyên bố rằng kể từ ngày 1/2/2026, Hoa Kỳ sẽ áp dụng mức thuế trừng phạt 10% đối với hàng hóa nhập khẩu từ Đức, Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Pháp, Anh và Hà Lan – những quốc gia bị cho là cản trở tham vọng của ông liên quan đến Greenland.

Theo kế hoạch, mức thuế này sẽ tăng lên 25% vào ngày 1/6/2026. Với các biện pháp gây sức ép liên tục, ông Trump hy vọng sẽ buộc các bên liên quan chấp nhận một thỏa thuận về việc mua Greenland. Các đe dọa thuế quan của ông được xem là phản ứng trực tiếp trước việc một số quốc gia NATO ở châu Âu tiến hành cuộc tập trận quân sự mang tên “Arctic Endurance” cũng như các hoạt động trinh sát trên hòn đảo này.

Lược sử Greenland

Khoảng 5.000 năm trước, Greenland hầu như không có cư dân sinh sống thường xuyên, kể cả người châu Âu. Tình trạng hoang sơ này kéo dài cho đến khi một nhóm cư dân được gọi là Paleo-Eskimo từ Canada di cư sang Greenland. Vào thế kỷ X, người Viking Erik the Red đã phát hiện ra hòn đảo và đặt tên cho nó là Greenland (Vùng đất Xanh), nhằm khuyến khích việc định cư. Từ thế kỷ XII trở đi, nhóm người Paleo-Eskimo này dần bị thay thế bởi các làn sóng người Inuit từ Canada. Ngày nay, phần lớn trong số khoảng 56.000 cư dân Greenland là hậu duệ của những người Inuit này và họ tự gọi mình là Kalaallit. Người Inuit chính là cộng đồng đã định hình nên bản sắc văn hóa và xã hội Greenland hiện đại. Đến thế kỷ XVIII, Greenland rơi vào ách đô hộ của Đan Mạch.

Tranh chấp chủ quyền giữa Na Uy và Đan Mạch về Greenland leo thang vào năm 1931, khi Na Uy chiếm đóng một phần Đông Greenland và đặt tên khu vực này là “Vùng đất của Eirik Raude”, theo tên Erik the Red. Cuộc tranh chấp chỉ chấm dứt vào năm 1933, khi Tòa án Công lý Quốc tế Thường trực tại The Hague ra phán quyết khẳng định toàn bộ Greenland thuộc chủ quyền của Đan Mạch.

Trong Thế chiến II, Đan Mạch bị Đức Quốc xã chiếm đóng. Ngay trước đó, Copenhagen đã kịp thời chuyển một lượng lớn hàng hóa, bao gồm dụng cụ săn bắn, rau củ và khoai tây, sang Greenland. Nhờ vậy, người dân Greenland có thể tự túc trong một thời gian nhất định, trước khi buộc phải hoàn toàn tự lo sinh kế.

Theo một đạo luật thời chiến, chính quyền Greenland–Đan Mạch được phép tuyên bố độc lập nếu việc liên lạc với mẫu quốc bị cắt đứt. Năm 1940, các quan chức hành chính cao nhất tại Greenland quyết định không công nhận chính phủ Đan Mạch, vốn đang nằm dưới sự kiểm soát của Đức. Trên thực tế, kể từ thời điểm này, Greenland vận hành như một lãnh thổ tự trị và đã yêu cầu Hoa Kỳ hỗ trợ lương thực.

Với các đoàn tàu tiếp tế, Mỹ đã giúp Greenland tránh được nạn đói. Đổi lại, Hoa Kỳ được phép thiết lập các trạm khí tượng và căn cứ không quân trên đảo. Từ đây, không quân Mỹ có thể triển khai các chiến dịch hướng sang châu Âu. Vai trò chiến lược ngày càng gia tăng của Greenland khiến Washington lần đầu tiên chính thức đề xuất mua hòn đảo này vào năm 1946.

Mặc dù khoảng 90% dân số Greenland là người Inuit, khát vọng độc lập vẫn luôn hiện diện mạnh mẽ. Năm 1953, Greenland chính thức chuyển từ thân phận thuộc địa sang địa vị một tỉnh của Đan Mạch và được phân bổ hai ghế trong Quốc hội Đan Mạch. Tuy nhiên, sự phụ thuộc tài chính vẫn không thay đổi đáng kể, khi Đan Mạch tiếp tục đóng góp một phần lớn ngân sách cho hệ thống phúc lợi xã hội của Greenland.

Năm 1973, Greenland trở thành thành viên của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) với tư cách là một phần lãnh thổ của Đan Mạch, và sau đó gián tiếp trở thành thành viên của Liên minh châu Âu.

Phải đến năm 1979, những bước tiến đáng kể hướng tới quyền tự quyết mới được thực hiện. Greenland được trao quyền tự trị một phần, với quốc hội và chính phủ riêng, dù thẩm quyền ban đầu còn hạn chế. Năm 2009, quyền tự trị được mở rộng đáng kể, đưa Greenland tiến gần hơn đến trạng thái tự chủ hoàn chỉnh. Hiện nay, Copenhagen chủ yếu chỉ còn nắm quyền quyết định đối với chính sách đối ngoại và an ninh.

Ngoài hai lĩnh vực này, chính quyền Greenland có thẩm quyền quản lý hầu hết các vấn đề nội trị. Tuy nhiên, trên thực tế, các lĩnh vực then chốt như quyền đánh bắt cá và khai thác khoáng sản vẫn là những trụ cột kinh tế chính và chịu sự giám sát chặt chẽ.

Tầm quan trọng địa chiến lược

Đối với Hoa Kỳ, Greenland có tầm quan trọng địa chiến lược đặc biệt nhờ sự hiện diện của một căn cứ không quân, được trang bị bằng hệ thống cảnh báo sớm với tên lửa đạn đạo. Một lợi thế khác là vị trí địa lý của Greenland tạo nên tuyến đường ngắn nhất giữa châu Âu và Bắc Mỹ.

Biến đổi khí hậu đang làm tan băng ở Bắc Cực, khiến việc sử dụng các tuyến hàng hải mới trở nên khả thi hơn. Điều này làm gia tăng đáng kể giá trị chiến lược của Greenland, không chỉ về quân sự mà còn về kinh tế và vận tải toàn cầu.

Thỏa thuận quốc phòng giữa Đan Mạch và Hoa Kỳ về việc đồn trú quân đội đã tạo điều kiện cho Mỹ sử dụng Greenland như một bàn đạp chiến lược. Nhờ đó, việc mở rộng các căn cứ quân sự Mỹ trên đảo có thể được thực hiện mà không cần đàm phán lại từ đầu.

Trong bức tranh tổng thể, Hoa Kỳ đang bị đánh giá là tụt hậu so với Nga và Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh giành ảnh hưởng tại Bắc Cực. Trong nhiều thập niên, Nga đã kiên trì xây dựng và mở rộng chiến lược Bắc Cực. Gần đây hơn, Trung Quốc cũng bắt đầu đầu tư vào khai thác tài nguyên và cơ sở hạ tầng tại Greenland.

Điều cốt lõi đối với Washington là không muốn để cho bất kỳ cường quốc nào khác đạt được vị thế cạnh tranh đáng kể trên hòn đảo này. Việc tăng cường hiện diện quân sự tại Greenland giúp Mỹ giám sát hiệu quả vùng biển giữa Greenland, Iceland và Anh – khu vực được coi là “cửa ngõ chiến lược”. Theo lo ngại của Mỹ, đây chính là tuyến xâm nhập tiềm tàng của các tàu hải quân và tàu ngầm hạt nhân Nga.

Trước tham vọng của Tổng thống Trump, Nga cũng đã lên tiếng tuyên bố sẽ theo dõi chặt chẽ mọi diễn biến mới liên quan đến Greenland và cán cân quyền lực tại Bắc Cực.

Tài nguyên phong phú

Theo các kết quả thăm dò địa chất, Greenland sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú và đa dạng. Tổng trữ lượng nguyên liệu thô được ước tính vào khoảng 35 triệu tấn, đủ khả năng đáp ứng nhu cầu của châu Âu trong nhiều thập niên. Ngoài ra, lòng đất Greenland còn chứa vàng, kim cương, uranium, kẽm, chì và đặc biệt là trữ lượng đất hiếm rất lớn, dù phần lớn vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Cho đến nay, tiềm năng đất hiếm của Greenland vẫn chưa được khai thác với quy mô lớn, chủ yếu là do hai trở ngại chính: thời gian và chi phí đầu tư. Đối với nhiều doanh nghiệp Mỹ, triển vọng sinh lợi hiện vẫn thấp, trong khi phải mất nhiều nhiều thập niên, trước khi các nguồn nguyên liệu thô – bao gồm cả dầu khí – có thể được khai thác hiệu quả trên quy mô công nghiệp.

Tuy nhiên, chính phủ Greenland đã chủ động cấm khai thác dầu mỏ và khí đốt tự nhiên, nhằm hạn chế tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Thay vào đó, chính quyền tập trung vào việc phát triển thủy điện, đồng thời sẵn sàng tham gia các dự án lưu trữ CO₂ và hỗ trợ các sáng kiến thuộc phong trào chuyển đổi xanh toàn cầu.

Gia tăng xung đột giữa EU và Hoa Kỳ

Tình hình trở nên căng thẳng hơn với các biện pháp gây sức ép liên tiếp của Tổng thống Trump. Đức cùng nhiều quốc gia châu Âu đã ra tuyên bố chung cho rằng chính quyền Mỹ đang làm suy yếu nghiêm trọng mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương, dù châu Âu vẫn bày tỏ sẵn sàng đối thoại trên cơ sở tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen đã lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ các mối đe dọa áp thuế của Washington, nhấn mạnh rằng châu Âu sẽ không chấp nhận việc bị Hoa Kỳ “tống tiền” bằng các biện pháp kinh tế.

Để đáp trả, Liên minh châu Âu đang soạn thảo các kế hoạch áp thuế trả đũa đối với hàng hóa Mỹ, bao gồm rượu whisky bourbon, phụ tùng máy bay, đậu nành và gia cầm. Đồng thời, EU dự kiến triệu tập khẩn cấp một hội nghị thượng đỉnh đặc biệt nhằm thống nhất các biện pháp đối phó cứng rắn trước các đe dọa thuế quan từ Tổng thống Mỹ.

Các nhà lãnh đạo EU đã tái khẳng định sự ủng hộ hoàn toàn đối với Đan Mạch và Greenland, đồng thời nhấn mạnh rằng hai bên có toàn quyền tự quyết định chính sách của mình. Sau những tuyên bố áp thuế của ông Trump vào giữa tháng Giêng, Đức, Pháp, Anh, Hà Lan, Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan tiếp tục công khai thể hiện tinh thần đoàn kết này.

Hiện nay, mối lo ngại chung của châu Âu là một “cuộc ly hôn” chiến lược với Hoa Kỳ đang bắt đầu, và một lằn ranh đỏ đã bị vượt qua. Vấn đề không còn thuần túy là thuế quan hay đánh giá tình hình kinh tế, mà là việc Tổng thống Trump sử dụng thuế quan như một công cụ gây áp lực chính trị, điều mà châu Âu coi là hoàn toàn không thể chấp nhận.

Châu Âu nhận thức rõ rằng các đe dọa của Trump mang tính chất cực kỳ nghiêm trọng. Vì vậy, EU đang thảo luận về các kịch bản phản ứng, bao gồm cả trường hợp xảy ra một cuộc tấn công vào Greenland – lãnh thổ thuộc Đan Mạch – và nghĩa vụ của 27 quốc gia thành viên theo điều khoản phòng thủ chung. Đáng chú ý, một chiến lược được gọi là “bazooka thương mại” cũng đang được xem xét để đáp trả Hoa Kỳ.

Theo các quan chức EU, “bazooka thương mại” là một công cụ mạnh, có thể bao gồm các biện pháp như đình chỉ bằng sáng chế, loại trừ các công ty Mỹ khỏi các gói mua sắm công, hạn chế xuất khẩu và áp thuế đặc biệt đối với các tập đoàn công nghệ số của Mỹ.

Nếu Hoa Kỳ thực sự tiến tới việc sáp nhập Greenland, điều này sẽ tạo ra một tiền lệ cực kỳ nguy hiểm đối với trật tự châu Âu. Khi đó, Nga cũng có thể vin vào tiền lệ này để đưa ra các yêu sách lãnh thổ đối với các quốc gia Bắc Âu như Na Uy hoặc Phần Lan.

Cuộc xung đột quanh Greenland cho thấy vẫn còn nhiều diễn biến khó lường. Tuy nhiên, một thực tế hiển nhiên đã được phơi bày: nếu một cuộc chiến thương mại bùng nổ, thì cuối cùng tất cả các bên đều sẽ là những kẻ thua cuộc.

Kết luận

Vấn đề Greenland không chỉ là một tranh chấp lãnh thổ đơn thuần, mà bao gồm nhiều khía cạnh như cạnh tranh địa chính trị tại Bắc Cực, an ninh xuyên Đại Tây Dương, biến đổi khí hậu và cuộc đua kiểm soát tài nguyên chiến lược. Tham vọng của Tổng thống Donald Trump đối với Greenland phản ánh sự thay đổi trong tư duy chiến lược của Hoa Kỳ, khi lợi ích an ninh quốc gia và cạnh tranh quyền lực được đặt lên trên các chuẩn mực truyền thống về chủ quyền và luật pháp quốc tế.

Đối với Greenland, một thời khắc lịch sử mang tính bước ngoặt đang khởi đầu đầy bất trắc vì đang đứng giữa ba lựa chọn khó khăn: duy trì mối quan hệ phụ thuộc với Đan Mạch, tiến tới độc lập trong điều kiện kinh tế còn nhiều hạn chế, hoặc trở thành tâm điểm cạnh tranh giữa các cường quốc. Trong khi đó, Đan Mạch và Liên minh châu Âu buộc phải đối diện với một thực tế mới, trong đó ngay cả những nguyên tắc nền tảng của trật tự quốc tế hậu Thế chiến II cũng có thể bị thách thức.

Cuộc khủng hoảng Greenland vì thế không chỉ thử thách quan hệ Mỹ–châu Âu, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của luật pháp quốc tế, vai trò của các liên minh và giới hạn của quyền lực trong một thế giới ngày càng phân cực. Nếu không được kiểm soát bằng đối thoại và các cơ chế đa phương, xung đột quanh Greenland có nguy cơ tạo ra những tiền lệ nguy hiểm, làm suy yếu nền tảng ổn định vốn đã mong manh của trật tự toàn cầu.

Đ.K.T.

Tác giả gửi BVN.