Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi 

Ông từng viết - và sống - với một mệnh đề giản dị mà khắc nghiệt:

“Làm người là khó, làm người xã hội chủ nghĩa còn khó hơn”.

Hơn hai mươi năm trước, tôi có một cuộc hẹn lạ lùng.

Không phải ở trụ sở cơ quan, cũng chẳng phải phòng họp trang trọng, mà là tầng hai căn nhà trên phố Đội Cấn, nơi một người từng là Phó Thủ tướng, nay “về làm trưởng phòng”.

Ông là Đoàn Duy Thành.

Hôm ấy, tôi đến với tâm thế của một phóng viên trẻ vừa được giao bám mảng kinh tế, còn nhiều ngơ ngác. Còn ông, đón tôi bằng sự điềm tĩnh của người đã đi hết những khúc quanh dữ dội nhất của quyền lực. 

Trên tay ông là bản thảo một cuốn hồi ký chưa in, mang cái tên vừa giản dị vừa ám ảnh: “Làm người là khó”.

Tôi tưởng mình sẽ được nghe chuyện quan trường, chuyện nội các, chuyện “ở trên cao nhìn xuống”...

Nhưng không.

Câu chuyện ông kể hôm ấy lại xoáy vào một quyết định không làm.

Trì hoãn Z30: một lựa chọn làm người

Ông kể về Chỉ thị Z30 – một chỉ thị miệng, tối mật, năm 1983, yêu cầu kiểm tra, tịch thu nhà cửa, tài sản của những người bị coi là “bất minh”, đặc biệt là những căn nhà từ hai tầng trở lên.

Ông kể rất chậm, rất ít cảm xúc, nhưng càng nghe tôi càng thấy nặng. Bởi ông không kể bằng ngôn ngữ của người thắng cuộc, mà bằng giọng của người đã chọn đứng lại.

Khi ấy, ông là Bí thư Thành ủy Hải Phòng.

Ông đã nhìn thấy trước điều gì sẽ xảy ra nếu Z30 được thực thi như ở Hà Nội, nơi câu chuyện “Vua Lốp” Nguyễn Văn Chẩn trở thành một bi kịch điển hình: tài sản bị càn quét, con người bị nghiền nát, niềm tin bị phá vỡ.

Ông Thành chọn trì hoãn.

Không phải vì thiếu dũng khí, mà vì đủ tỉnh táo.

Ông triệu tập Ban Thường vụ Thành ủy, kết luận một câu rất “không đúng quy trình” thời đó: "Chưa có văn bản chính thức, Hải Phòng chưa làm”.

Ông còn nói thẳng: dù báo chí có tuyên truyền thế nào, dù áp lực có lớn đến đâu, nếu không có cơ sở pháp lý rõ ràng, Hải Phòng sẽ đứng ngoài.

Nhờ sự “không làm” ấy, Hải Phòng tránh được một cuộc càn quét tài sản gây tổn thương sâu sắc cho người dân, điều mà nhiều địa phương khác đã không tránh khỏi.

Đó không chỉ là bảo vệ nhà cửa, mà là giữ lại sợi dây mong manh của niềm tin xã hội trong một giai đoạn đầy hoảng loạn.

Khi gấp bản thảo lại, tôi hiểu vì sao cuốn hồi ký ấy không kể nhiều chiến công. Bởi với ông, làm người đôi khi chỉ là dám không làm điều sai, ngay cả khi cả guồng máy đang thúc ép.

"Trưởng phòng” ở 9 Đào Duy Anh, thành trì của kinh tế tư nhân

Vài tháng sau, tôi gặp lại ông trong một không gian rất khác: VCCI – số 9 Đào Duy Anh.

Khi ấy, nơi đây được gọi bằng một cái tên vừa thân mật vừa đầy ẩn ý: "Tòa nhà kính cao tầng đầu tiên” – không chỉ vì kiến trúc, mà vì tính biểu tượng.

Trong bối cảnh đầu những năm 1990, khi kinh tế tư nhân còn mong manh, bị nghi ngại, VCCI nổi lên như một thành trì hiếm hoi bảo vệ doanh nghiệp. 

Và người đứng đầu thành trì ấy lại là một người từng ở rất cao trong bộ máy, nay chấp nhận về làm “trưởng phòng”.

Nhưng ai từng chứng kiến đều hiểu: đó là một trưởng phòng có tầm nhìn quốc tế.

Hình ảnh tôi nhớ mãi là một buổi đối thoại đặc biệt: ông Đoàn Duy Thành mời Thượng tướng Lê Minh Hương – Bộ trưởng Bộ Công an – cùng hàng loạt tướng lĩnh đến VCCI, để đối thoại công khai về tình trạng “hình sự hóa quan hệ dân sự, kinh tế”.

Thời điểm ấy, cụm từ này còn rất mới, rất nhạy cảm.

Nhưng ông Thành hiểu rằng nếu không nói thẳng, không đối thoại trực diện, doanh nhân sẽ không dám làm ăn, xã hội sẽ không thể phát triển.

Hai mươi lăm năm sau, khi Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu chấm dứt hình sự hóa các quan hệ kinh tế, tôi chợt giật mình: hóa ra những điều hôm nay vẫn nóng hổi, ông Thành đã trăn trở từ một phần tư thế kỷ trước.

Một đời “xé rào” để giữ lại lối đi

Nhìn lại cuộc đời ông Đoàn Duy Thành, người ta dễ gắn cho ông hai chữ “xé rào”.

Nhưng thực ra, ông không xé để phá, mà xé để mở lối.

Như ủng hộ khoán mới trong nông nghiệp ở Hải Phòng, khi tư duy bao cấp còn rất nặng.

Hoặc xuất nhập khẩu 160 tấn vàng năm 1986 để kiềm chế lạm phát, khi ông là Bộ trưởng Ngoại thương.

Nét nhất là kiên trì bảo vệ doanh nhân tư nhân trong giai đoạn họ dễ bị xem là “con buôn”, suốt thời kỳ ông làm "trưởng phòng" ở Đào Duy Anh.

Ông từng viết - và sống - với một mệnh đề giản dị mà khắc nghiệt:

“Làm người là khó, làm người xã hội chủ nghĩa còn khó hơn”.

Có lẽ vì hiểu cái khó ấy, ông luôn chọn đứng về phía con người cụ thể, chứ không phải những khẩu hiệu trừu tượng. Sự bảo trợ thầm lặng của ông cho giới doanh nhân trong những năm “đêm trước đổi mới” chính là một trong những tiền đề để Luật Doanh nghiệp sau này ra đời, giải phóng sức sản xuất xã hội.

Tiễn biệt một thế hệ

Ông Đoàn Duy Thành (1929 - 2026) từ biệt thế giới này vào hôm nay, ngày 6/2/2026, khép lại hành trình của một thế hệ lãnh đạo dám nghĩ, dám chịu, dám đứng lại khi cần.

Hải Phòng còn đó ký ức về một Bí thư không vội làm theo mệnh lệnh mù mờ.

VCCI số 9 Đào Duy Anh vẫn còn đó, như một biểu tượng của thời kỳ doanh nhân cần được che chở hơn là nghi ngờ.

Còn với riêng tôi, ký ức về căn phòng tầng hai phố Đội Cấn, về bản thảo “Làm người là khó”, vẫn như một dấu tích lặng lẽ: trong những bước ngoặt của lịch sử, điều khó nhất không phải là giữ chức vụ, mà là giữ mình.

Tiễn biệt ông, một “trưởng phòng” đã chọn làm người, để nhiều thế hệ doanh nhân sau còn có đường mà đi...

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai

*

Đọc thêm:

Người ra đi

Nguyễn Thông 

Một nhân vật đương đại “lừng lẫy trong im lặng” vừa ra đi - ông Đoàn Duy Thành.

Thú thực tôi không định viết về ông lúc này bởi hiểu biết về ông quá mỏng, vả lại dễ bị quy là ăn theo, đu trend, vô tình tầm thường hóa một nhân vật lịch sử đáng kính trọng.

Nhưng cần phải có vài chữ, vài lời, như một nén nhang kính tiễn ông về cõi, nơi làm người không khó.

Ai muốn tỏ tường về ông Thành, về số phận chìm nổi của ông, cứ đọc bài của đại tá nhà báo Trần Nhung, của nhà báo Mai Phan Lợi, hay lắm, rõ lắm.

Ông Đoàn Duy Thành là tác giả cuốn hồi ký nổi tiếng mang cái tên rất đặc biệt do chính ông đặt “Làm người là khó”. Nhà văn Phạm Ngà – cựu Giám đốc Nhà xuất bản Hải Phòng từng viết lời giới thiệu rất hay cho cuốn “ký sử” này.

Nổi tiếng, nhưng sách lại không được xuất bản công khai, lẽ đơn giản rằng chính quyền không cho phép nó ra đời, cấm tiệt.

Không cho xuất bản không có nghĩa chẳng ai được đọc, được biết. Trên đời, có những cuốn sách, nhất là hồi ký “có vấn đề”, đã tồn tại, sống dữ dội, mãnh liệt, người đời tìm đọc và yêu mến.

Sách hay, phản ánh hiện thực, càng bị cấm lại càng lan tỏa. Đó là những “Làm người là khó” của Đoàn Duy Thành, “Đêm giữa ban ngày” (Vũ Thư Hiên), “Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh”, “Bên thắng cuộc” (Huy Đức)...

Ông Thành từng đóng chức Chủ tịch, rồi Bí thư thành ủy Hải Phòng quê tôi, từng làm tới Phó thủ tướng, tức là rất cao. Đọc “Làm người là khó” của ông, những gì ông kể lại bằng trí nhớ tuyệt vời, được ông biên lại trong nhiều năm trời, ta hiểu rằng làm người là khó, cực khó, nhất là trong một bộ máy, thể chế đầy ganh ghét đố kỵ, vùi dập con người, vùi dập người tốt, người có tài, cương trực.

Ông Thành chốt lại “làm người là khó” không phải do tuyệt vọng, chán nản mà là dõng dạc lên án guồng máy chà đạp con người.

Lạ là cho tới tận bây giờ những điều ông Thành phơi bày vẫn bị giấu kín, bưng bít, che đậy. Công lao to lớn của ông Thành, nhất là thời đang chuyển mình đổi mới thập niên 80, bị lờ đi. Những ông bà quyền hành từng vùi dập ông Thành vẫn được tung hô này nọ. 

Bưng bít lịch sử là chuyện xưa nay luôn có, nhưng chả gì gói ghém giấu mãi được.

Người ta muốn quên ông Thành tới mức không cho nhắc tới ông. Tôi kể thêm chuyện này. Sau khi cuốn sách “Quanh quất phận người” được xuất bản, tôi có nghe rằng cơ quan quản lý đã nghiêm khắc phê bình việc để lọt đoạn nói về ông Đoàn Duy Thành.

Đoạn ấy như sau: “Ông bạn tôi, đạo diễn Văn Lượng khi làm cuốn phim tài liệu về những người mở lối cho hạt thóc hạt vàng có kể rằng lúc gặp ông Đoàn Duy Thành, nguyên Bí thư Thành ủy Hải Phòng, ông ấy thổ lộ “không thể hiểu nổi cái công thức hợp tác xã thời đó. Dân thì đói rài đói rạc, ruộng bỏ hoang, nhưng nếu chia ruộng cho dân là vi phạm. Để hoang thì không sao, nhưng chia ra là chết ngay. Gần như không cán bộ nào dám vi phạm, cả ở xã, huyện lẫn thành phố”. 

Từ khi vỡ lở chuyện 2 xã Thụy Hương và Đoàn Xá chia ruộng, khoán chui, câu hỏi cứ canh cánh trong đầu khiến ông Thành mất ăn mất ngủ: “Nông thôn mình còn nghèo lắm. Chẳng nên đặt vấn đề nông dân có ruộng đất hay không mà cần đặt câu hỏi: tại sao Đảng và nhà nước lại để nông dân nghèo?” (lời ông Thành). Có nhẽ từ những trăn trở như thế mà hình thành các nghị quyết số 24 (năm 1980), số 10 (năm 1988) của Thành ủy Hải Phòng, nhất là Nghị quyết 10 nổi tiếng (đã chết tên thành Khoán 10) của Bộ Chính trị về khoán sản phẩm trong nông nghiệp, cởi trói cho nông dân đó chăng?”.

Ai muốn biết kỹ hơn về ông Đoàn Duy Thành, cứ hỏi đạo diễn, NSƯT Nguyễn Văn Lượng (Văn Lượng) nhiều năm làm Giám đốc Hãng phim Truyền hình Hải Phòng, người rất hiểu ông Thành.

Cứ phải nói thẳng: Trong đội ngũ cán bộ nắm quyền ở xứ này không thiếu gì người tốt, nhưng người như ông Đoàn Duy Thành là rất hiếm, cực hiếm, cực quý. Như ông Kim Ngọc khoán hộ ở Vĩnh Phúc, ông Nguyễn Văn Chính (Chín Cần) ở Long An vậy. 

Vùi dập những người như ông Ngọc, ông Thành, để họ phải chua chát rằng “làm người là khó”, không chỉ vô ơn mà còn là tội ác. 

N.T.

Nguồn: FB Nguyễn Thông