Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Người Việt hôm nay có thể chưa giàu, nhưng điều đáng lo hơn là đang sống trong nỗi bất an ngay từ bữa ăn hằng ngày.

Bệnh viện ngày càng quá tải. Nhiều bệnh nhân phải nằm ghép giường, người nhà vật vã ngoài hành lang, còn những khoản viện phí trở thành gánh nặng với không ít gia đình lao động. Nhưng phía sau tình trạng ấy không chỉ là áp lực dân số hay thiếu cơ sở y tế. Đó còn là hậu quả của một môi trường sống mà thực phẩm bẩn đang len lỏi khắp nơi.

Rau bị phun thuốc quá liều. Trái cây ngâm hóa chất. Thịt, hải sản bị tẩm ướp và bơm tạp chất. Dầu ăn giả, sữa giả, thuốc giả, thực phẩm chức năng giả… đang âm thầm đi vào cơ thể con người mỗi ngày.

Điều đáng sợ là sự đầu độc ấy không còn đơn lẻ. Nó đang hình thành một chuỗi lợi ích kéo dài từ sản xuất đến tiêu thụ, tồn tại nhờ sự dễ dãi, buông lỏng quản lý và cả lòng tham bất chấp sức khỏe cộng đồng.

Một xã hội mà người dân phải tự học cách tồn tại giữa thực phẩm độc hại là một xã hội đang phát tín hiệu báo động đỏ.

Lỗ hổng trong chuỗi cung ứng và sự bất cân xứng thông tin

Thực trạng tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật trong nông sản, lạm dụng phụ gia công nghiệp trong chế biến, hay sử dụng chất cấm trong chăn nuôi không còn là những biến số đơn lẻ. 

Phân tích dưới góc độ chuỗi giá trị, đây là hệ quả của một quy trình sản xuất còn manh mún, thiếu tiêu chuẩn hóa và một hệ thống phân phối chưa được kiểm soát chặt chẽ.

Trong bối cảnh đó, người tiêu dùng rơi vào trạng thái "bất cân xứng thông tin" (information asymmetry). Khi không có các bộ tiêu chuẩn đo lường rõ ràng và hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch, các sản phẩm đạt chuẩn và không đạt chuẩn bị cào bằng về mặt hình thức trên thị trường.

Điều này dẫn đến tâm lý lựa chọn dựa trên giá cả (adverse selection), vô hình trung loại bỏ những nhà sản xuất chân chính, tạo không gian sinh tồn cho các sản phẩm kém chất lượng. Thực phẩm an toàn, về bản chất là một khoản đầu tư dự phòng cho sức khỏe nguồn nhân lực, lại đang bị xem như một loại chi phí đắt đỏ trong tiêu dùng ngắn hạn.

Nút thắt thể chế và yêu cầu tái cấu trúc quản lý

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng buông lỏng chất lượng nằm ở những điểm nghẽn trong công tác quản lý nhà nước. Cơ chế hiện hành vẫn duy trì sự phân mảnh trách nhiệm giữa nhiều cơ quan quản lý chuyên ngành, bao gồm Y tế, Nông nghiệp – Môi trường và Công Thương. Sự phân mảnh này tạo ra các khoảng trống pháp lý, dẫn đến sự chồng chéo trong thanh tra và hiện tượng đùn đẩy trách nhiệm khi sự cố xảy ra.

Việc kiểm tra, xử phạt hành chính định kỳ dù được triển khai nhưng chưa đạt hiệu quả răn đe tối ưu, do chi phí vi phạm (mức phạt) thường thấp hơn nhiều so với lợi nhuận biên thu được từ việc kinh doanh thực phẩm không đạt chuẩn. 

Để giải quyết dứt điểm, cần nghiên cứu chuyển đổi mô hình quản lý sang hướng tập trung, điển hình là việc thành lập một cơ quan hoặc Ủy ban An toàn Thực phẩm Quốc gia độc lập. Cơ quan này cần được trao quyền hạn chế tài mạnh mẽ và giám sát toàn diện từ khâu canh tác đến khâu tiêu thụ. 

Song song đó, hệ thống tư pháp cần cụ thể hóa các chế tài hình sự đối với các vi phạm nghiêm trọng, coi việc làm sai lệch tiêu chuẩn thực phẩm là hành vi xâm phạm trực tiếp đến an ninh y tế cộng đồng.

Kiểm soát rủi ro từ thương mại xuyên biên giới

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và các hiệp định thương mại tự do (FTA) được thực thi sâu rộng, thị trường nội địa phải đối mặt với áp lực lớn từ các luồng hàng hóa xuyên biên giới. 

Nếu các hàng rào kỹ thuật (TBT) và biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) tại cửa khẩu không được thiết lập vững chắc, Việt Nam có nguy cơ trở thành vùng trũng tiêu thụ các loại thực phẩm và nguyên liệu kém chất lượng bị các thị trường phát triển đào thải.

Do đó, lực lượng hải quan và kiểm dịch biên giới cần được trang bị hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại, áp dụng cơ chế quản lý rủi ro tự động hóa để ngăn chặn từ xa các lô hàng có nguy cơ cao. Trách nhiệm của các lực lượng này không đơn thuần là quản lý lưu thông hàng hóa, mà là chốt chặn chiến lược bảo vệ ranh giới an toàn sinh học của quốc gia.

Giải pháp công nghệ và động lực kinh tế

Trong kỷ nguyên số, công tác quản lý thực phẩm không thể chỉ dựa vào các biện pháp hành chính thủ công. Cần áp dụng triệt để công nghệ truy xuất nguồn gốc, thông qua mã QR hoặc nền tảng chuỗi khối (Blockchain), vào chuỗi cung ứng. Khi dữ liệu về quy trình canh tác, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, và quá trình lưu thông được minh bạch hóa trên nền tảng số, rủi ro gian lận thương mại sẽ được giảm thiểu tối đa, giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu xác thực.

Về mặt kinh tế vĩ mô, nhà nước cần thiết lập hệ sinh thái chính sách hỗ trợ các mô hình nông nghiệp chuẩn hóa. Các hợp tác xã, doanh nghiệp áp dụng chứng nhận VietGAP, GlobalGAP cần được tiếp cận các gói tín dụng ưu đãi, giảm thuế suất, và hỗ trợ chi phí đưa hàng hóa vào hệ thống bán lẻ hiện đại. 

Khi người sản xuất được bảo vệ bằng các công cụ tài chính và duy trì được tỷ suất lợi nhuận ổn định, chuỗi cung ứng thực phẩm sạch mới có đủ động lực để mở rộng quy mô.

Bảo vệ an ninh dinh dưỡng cho thế hệ tương lai

Đặc biệt, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm tại các bếp ăn trường học phải được đặt ở mức cảnh báo và giám sát cao nhất. Hệ miễn dịch của trẻ em đang trong giai đoạn hoàn thiện, do đó, các tiêu chuẩn đầu vào cho suất ăn học đường cần được đánh giá độc lập, nghiêm ngặt và tuyệt đối không được phép chi phối bởi bài toán tối ưu hóa chi phí.

Một quốc gia muốn duy trì đà tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động và giảm thiểu gánh nặng ngân sách y tế trong dài hạn thì trước hết phải bảo vệ được chất lượng nguồn nhân lực từ nền tảng dinh dưỡng hằng ngày. Sự suy kiệt về thể chất sẽ kéo theo sự suy giảm về năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Vì vậy, tái thiết trật tự trong an toàn thực phẩm không chỉ là bài toán của riêng ngành y tế hay nông nghiệp, mà là một yêu cầu chiến lược, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa một thể chế quản trị minh bạch, công nghệ dữ liệu tiên tiến và các chuẩn mực đạo đức trong kinh doanh.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN