Bauxite Việt Nam

Thái Hạo

1. Không thể tin được…

Ngay sau khi đề thi Tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn 2026 xuất hiện trên mạng tôi đã viết một bài “thử nhập vai các chiến binh chống lật sử…” để nói về nó (xin xem lại ở đây: https://www.facebook.com/share/p/1FyF47Yw2y/ )

Đây là một bài châm biếm được viết ra dựa trên ngôn ngữ và tinh thần “chống lật sử”, chống “cách mạng màu” đang rất rầm rộ thời gian qua. Tiền đề của bài viết là dựa trên lối tư duy chụp mũ chính trị rất quen thuộc và độc hại; nhưng là để chứng minh rằng một đề thi như đề này – hoàn toàn trong sáng và tích cực theo nghĩa đáp ứng quan điểm chính thống, nhưng nếu muốn, người ta vẫn có thể suy diễn và tấn công bằng các thuyết âm mưu chính trị rất kinh!

Tôi viết một bài “cà khịa” ngoài để chứng minh rằng việc chụp mũ chính trị là dễ nhất, tiện lợi nhất, ai cũng có thể vu cho người khác được chỉ với “ba tấc lưỡi”, nếu họ muốn – chứ tôi không thể nghĩ rằng nó lại có thể diễn ra đúng như vậy.

Và tôi đã phải chứng kiến một sự tình y hệt như những gì mình đã tưởng tượng! Không những thế, cuộc “tổng tấn công và nổi dậy” còn đi xa hơn: truy tìm lai lịch và dấu vết của tác giả Phan Tuấn, tấn công vào trang Spiderum, dựng lên thuyết âm mưu về “cách mạng màu” trong Bộ GD với lời đe dọa “Giặc ở sau lưng nhà vua đó!”

Chưa dừng lại, khi Bộ công bố đáp án, cụm từ “giáo dục khai phóng xuất hiện” trong “đáp án” câu hỏi về Steve Jobs, các “vệ binh online” lập tức la lớn và rầm rộ “vào cuộc”, tiếp tục leo thang nhân danh bảo vệ “nền giáo dục xã hội chủ nghĩa” và “nền tảng tư tưởng của đảng”.

Đối với đề thi này, chính tôi cũng đã phản biện nhiều phương diện, chỉ ra những điểm chưa đúng, chưa tốt của nó, mục đích là mong muốn sẽ có những đề thi đáp ứng tốt hơn ở các khía cạnh khoa học và giáo dục. Nhưng phản biện học thuật hay phản biện chuyên môn khác hẳn với chụp mũ chính trị, về cả động cơ, phương pháp, nội dung. Phản biện giúp xã hội tốt lên vì tiếng nói đa chiều, giảm được các sai lầm, hoàn thiện dần theo thời gian; trong khi suy diễn và chụp mũ chính trị là đấu tố, gây hoang mang và đầu độc nhận thức, khiến xã hội rơi vào hỗn loạn và trì trệ.

2. Giờ nói về giáo dục khai phóng, cái mà các “vệ binh online” đang la lối trong đáp án môn Ngữ văn

Trong lịch sử giáo dục thế giới, "liberal education" (thường dịch là giáo dục khai phóng) là một truyền thống lâu đời, có mục tiêu là giải phóng cá nhân khỏi những định kiến, rào cản và giáo điều bằng vốn hiểu biết rộng, tư duy độc lập, năng lực phản biện, năng lực tự học, và phát triển con người toàn diện.

a)

Để “nói chuyện” với các nhân vật nhân danh “yêu nước”, “yêu chủ nghĩa xã hội” kia, trước tiên cần đề cập đến “đáp án”.

Hãy nhớ, đây là HƯỚNG DẪN CHẤM (chứ không phải là “đáp án”, không chữ “đáp án” nào trong văn bản cả!). Trong phần đáp án, "xây dựng nền giáo dục khai phóng, sáng tạo…" chỉ là một ý gợi mở nằm trong số nhiều ý có thể chấp nhận.

Tức là người ra đề không yêu cầu thí sinh phải định nghĩa khai phóng, ca ngợi khai phóng, hay khẳng định Việt Nam chính thức theo triết lý khai phóng. Họ chỉ đang liệt kê một khả năng lập luận. Và đáp án lưu ý giám khảo rằng phải “đánh giá bài làm theo hướng mở”.

Lại lưu ý, câu này phải chấm theo Rubric và đáp án ghi rõ là mức điểm cao nhất (1,75 – 2,0) là chỉ cần nêu được 1 trong 3 ý của Ý 2. 3 ý đó bao gồm: Ý 2.1) Giáo dục: xây dựng nền giáo dục khai phóng, sáng tạo,... Ý 2.2) Chính sách: có cơ chế thu hút, sử dụng nhân tài; hỗ trợ khởi nghiệp; đầu tư cho nghiên cứu khoa học cơ bản;... Ý 2.3) Quan điểm của xã hội: ủng hộ tư duy độc lập, tôn trọng sự khác biệt, chấp nhận cho người trẻ thử nghiệm và thất bại,...

Không đọc hoặc đọc mà không hiểu HƯỚNG DẪN CHẤM, những người này chỉ vồ lấy một vài từ ngữ để quy kết. Vậy rốt cuộc là do dốt hay vì lý do gì khác?

Và nếu nhìn rộng ra, chẳng phải cái “đáp án” này chính là một sự hưởng ứng rõ ràng và mạnh mẽ của ngành giáo dục với “bộ tứ trụ cột” cho “Kỷ nguyên mới” của nước ta hay sao? (Bộ tứ bao gồm các Nghị quyết Đột phá Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Nghị quyết 57-NQ/TW), Chủ động Hội nhập quốc tế toàn diện (Nghị quyết 59-NQ/TW), Đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật (Nghị quyết 66-NQ/TW), Phát triển Kinh tế tư nhân (Nghị quyết 68-NQ/TW).

Vậy rốt cuộc họ đang phản đối cái gì? Họ có thực sự “yêu nước”, “lo lắng” cho sự phát triển của đất nước, hay muốn nước ta mãi mắc kẹt trong những “điểm nghẽn” chết người?

b)

Chương trình giáo dục 2018 không có cụm từ “giáo dục khai phóng”, nhưng nếu đọc thì sẽ bắt gặp nhiều từ ngữ, nhiều cách diễn đạt mà về mặt nội dung và bản chất chính là các khía cạnh và biểu hiện của giáo dục khai phóng. Như: “phát triển phẩm chất và năng lực, tư duy độc lập, khám phá bản thân, lựa chọn, nguyện vọng, sở thích, năng khiếu, tự học, sáng tạo, đối thoại liên văn hóa, công dân toàn cầu, phát huy tiềm năng, học tập suốt đời…”.

Trích: "góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực cốt lõi...", "...có khả năng tự mình tìm hiểu những vấn đề có liên quan đến toán học trong suốt cuộc đời.", "...góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo...", "học sinh được lựa chọn...", "học sinh được lựa chọn môn học...", "học sinh được lựa chọn nội dung...", "theo nguyện vọng của mình", "đáp ứng sở thích cá nhân", "phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu nghệ thuật", "phù hợp với năng lực của bản thân", "giúp học sinh hiểu biết, có tư duy độc lập và sáng tạo", "giải quyết vấn đề và sáng tạo", "thực hành phát hiện và giải quyết vấn đề một cách sáng tạo", "tự tìm hiểu, khám phá bản thân", "những phẩm chất tiêu biểu của công dân toàn cầu",

Tôi thực sự không hiểu, giáo dục khai phóng, như thế, có cái gì là xấu, là “nguy hiểm”, là “đe dọa” mà người ta có thể chụp mũ được? Theo các nhân vật đang “đấu tranh” kia, thì Việt Nam cần một nền giáo dục như thế nào? Phải là học thuộc như những cái máy, không có sở thích cá nhân, không có tư duy độc lập, không sáng tạo, không năng khiếu? Họ muốn người Việt Nam thành những kẻ đần độn, sống vô hồn, vô trách nhiệm, không có năng lực tư duy và khả năng kiến tạo xã hội? Đây mới chính là tư tưởng phản động thứ thiệt, vì phản động không gì khác chính là chống lại tiến bộ.

Tạm kết

Sáng 26/10/2025, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm tiếp Đoàn đại biểu tham dự Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 7. Và trong bài phát biểu của mình, ông nhấn mạnh: “phát triển con người Việt Nam toàn diện. Giáo dục, y tế, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, văn hóa. Đây được coi là những yếu tố căn cốt, là nguồn lực trực tiếp của phát triển. Tôi khẳng định rằng: tài nguyên quý nhất của Việt Nam không phải là khoáng sản, không phải là vị trí địa-chiến lược, mà chính là 106 triệu người Việt Nam hiện nay, những người cần cù, sáng tạo, giàu lòng yêu nước, giàu ý thức cộng đồng, ham học hỏi và biết vươn lên trong hoàn cảnh khó khăn. Nếu không giải phóng và phát huy tối đa sức mạnh trí tuệ, đạo đức, nhân cách, tinh thần trách nhiệm xã hội của mỗi người Việt Nam, chúng tôi sẽ khó có thể vươn tới mục tiêu đề ra”. Nguồn: https://znews.vn/tong-bi-thu-tai-nguyen-quy-nhat-cua-viet...

Đây chẳng phải tinh thần hướng đến khai phóng thì là gì? Ông TBT Tô Lâm dùng chữ “giải phóng”, vậy có phải theo các con giời kia, nói “giải phóng” và khẳng định “Nếu không giải phóng và phát huy tối đa sức mạnh trí tuệ, đạo đức, nhân cách, tinh thần trách nhiệm xã hội của mỗi người Việt Nam chúng tôi sẽ khó có thể vươn tới mục tiêu đề ra” thì cũng là đang âm mưu “cách mạng màu”?

Có thể khẳng định rằng, trong khát vọng chuyển mình của đất nước, nếu không khai phóng/ giải phóng được “trí tuệ, đạo đức, nhân cách, tinh thần trách nhiệm xã hội của mỗi người Việt Nam”, thì chắc chắn “ước mơ chỉ là ước mơ”. Những ai chống lại điều hiển nhiên này mới chính xác là đang “phản động” theo đúng nghĩa là ngăn trở sự tiến bộ và cường thịnh của một dân tộc đang rất cần vươn lên trước bao nhiêu nguy cơ đã dần hiển hiện.

T.H.

 

Tác giả gửi BVN