Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Điều khiến tôi bất ngờ là khá nhiều chuyên gia đều có chung một quan điểm: "AI sẽ tiếp tục phát triển, nhưng rất nhiều công ty AI sẽ sụp đổ".

Thoạt nghe, điều này có vẻ mâu thuẫn. AI đang phát triển với tốc độ chưa từng có. Từ giáo dục, y tế, tài chính đến sản xuất, gần như ngành nào cũng đang ứng dụng AI. Nếu công nghệ ngày càng phổ biến thì đáng lẽ các công ty AI phải ngày càng thịnh vượng.

Nhưng theo các chuyên gia, vấn đề nằm ở chỗ không nên nhầm lẫn giữa sự phát triển của công nghệ và sự thành công của doanh nghiệp.

Đó là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Các lập luận được đưa ra đáng suy ngẫm.

Thứ nhất: lợi thế công nghệ giữa các mô hình AI đang dần thu hẹp

Hiện nay có rất nhiều công ty phát triển mô hình AI. Tuy nhiên, khoảng cách về năng lực giữa các mô hình không còn quá lớn như trước. Hôm nay một công ty dẫn đầu, vài tháng sau đối thủ đã bắt kịp.

Khi công nghệ ngày càng dễ bị sao chép hoặc nhanh chóng bị vượt qua, lợi thế cạnh tranh sẽ giảm dần. Điều quyết định không còn chỉ là mô hình AI tốt đến đâu, mà là doanh nghiệp có tạo được hệ sinh thái, khách hàng trung thành và nguồn doanh thu bền vững hay không.

Thứ hai: định giá nhiều công ty AI đang vượt quá giá trị thực

Theo chia sẻ của các chuyên gia, thị trường đang đặt rất nhiều kỳ vọng vào AI. Kỳ vọng lớn đến mức giá trị doanh nghiệp có lúc tăng nhanh hơn rất nhiều so với khả năng tạo ra lợi nhuận.

Một người lấy ví dụ rằng trong giới đầu tư chuyên nghiệp, có những trường hợp họ chủ động giảm tỷ trọng hoặc bán cổ phần khi nhận thấy một doanh nghiệp được định giá quá cao so với nền tảng kinh doanh thực tế.

Thông điệp ở đây không phải là doanh nghiệp đó yếu, mà là giá đôi khi tăng nhanh hơn giá trị.

Thứ ba: AI hôm nay khiến nhiều người nhớ đến thời kỳ bong bóng dot-com

Cuối thập niên 1990, Internet được xem là cuộc cách mạng của nhân loại. Điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng hàng nghìn công ty Internet khi ấy vẫn phá sản vì mô hình kinh doanh không tạo ra lợi nhuận.

Sau khi bong bóng vỡ, Internet không biến mất. Ngược lại, chính giai đoạn thanh lọc đó mới tạo điều kiện để những doanh nghiệp thực sự mạnh vươn lên thống trị thị trường. Các chuyên gia cho rằng AI có thể cũng sẽ trải qua một chu kỳ tương tự.

Thứ tư: rất nhiều công ty AI hiện vẫn đang "đốt tiền"

Chi phí đào tạo mô hình, mua GPU, xây dựng trung tâm dữ liệu và thu hút nhân tài là vô cùng lớn. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp vẫn chưa tìm được mô hình kinh doanh đủ mạnh để tạo lợi nhuận ổn định.

Khi dòng vốn đầu tư còn dồi dào, điều này chưa phải vấn đề. Nhưng nếu nhà đầu tư bắt đầu thận trọng hơn, những công ty phụ thuộc hoàn toàn vào vốn sẽ đứng trước áp lực rất lớn. Lịch sử các cuộc khủng hoảng công nghệ cho thấy, doanh nghiệp không chết vì thiếu ý tưởng, mà thường chết vì cạn tiền trước khi tạo ra lợi nhuận.

Thứ năm: thị trường đang xuất hiện nhiều hợp đồng mang tính kỳ vọng hơn là giá trị thực

Có những trường hợp doanh nghiệp A ký hợp đồng với B, B ký với C, rồi C lại hợp tác với A. Các hợp đồng này tạo cảm giác thị trường rất sôi động, doanh thu rất lớn, nhưng nếu phần lớn giá trị chỉ nằm trên các cam kết tương lai mà chưa chuyển hóa thành dòng tiền thực, rủi ro sẽ tích tụ theo thời gian. 

Thứ sáu: cuộc cạnh tranh đang chuyển từ "AI mạnh nhất" sang "AI hiệu quả nhất về chi phí và giá trị"

Một bài viết của The Wall Street Journal (24/7/2026) cho thấy nhiều doanh nghiệp Mỹ đang giảm chi tiêu cho các mô hình AI đắt tiền và chuyển sang chiến lược kết hợp nhiều mô hình khác nhau tùy từng nhiệm vụ. Với các công việc thông thường, họ ưu tiên những mô hình có chi phí thấp hơn, kể cả mô hình nguồn mở hoặc mô hình do các công ty Trung Quốc phát triển, trong khi chỉ sử dụng các mô hình hàng đầu của OpenAI hay Anthropic cho những bài toán thực sự phức tạp.

Xu hướng này phản ánh một sự thay đổi quan trọng. Lợi thế cạnh tranh không còn đơn thuần thuộc về mô hình có năng lực mạnh nhất, mà thuộc về giải pháp mang lại tỷ lệ hiệu quả trên chi phí cao nhất. Khi khách hàng ngày càng sẵn sàng thay đổi nhà cung cấp để tiết kiệm chi phí mà vẫn đạt chất lượng chấp nhận được, các công ty AI sẽ phải cạnh tranh khốc liệt hơn về giá, lợi nhuận và khả năng giữ chân khách hàng. Điều đó sẽ tạo áp lực rất lớn lên những doanh nghiệp có chi phí vận hành cao nhưng chưa xây dựng được lợi thế khác biệt đủ bền vững.

Thứ bảy: khi AI dần trở thành hạ tầng phổ cập, giá trị sẽ chuyển từ mô hình AI sang hệ sinh thái và khả năng triển khai

Trong một cuộc trao đổi gần đây, Elon Musk cho rằng AI sẽ ngày càng trở thành một loại hạ tầng thiết yếu, tương tự như điện hay Internet. Nếu điều đó diễn ra, AI sẽ không còn là lợi thế riêng của một số ít doanh nghiệp mà trở thành công nghệ phổ cập để mọi tổ chức đều có thể tiếp cận.

Khi một công nghệ trở thành hạ tầng, giá trị kinh tế thường không còn tập trung ở bản thân công nghệ, mà chuyển sang những doanh nghiệp biết khai thác công nghệ đó để tạo ra sản phẩm, dịch vụ và hệ sinh thái mang lại giá trị thực cho khách hàng. Những doanh nghiệp sở hữu dữ liệu chất lượng, mạng lưới khách hàng, thương hiệu, nền tảng ứng dụng, năng lực triển khai hoặc hạ tầng tính toán sẽ có nhiều cơ hội tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững hơn những doanh nghiệp chỉ dựa vào một mô hình AI.

Đó cũng là lý do AI có thể tiếp tục phát triển rất mạnh, trở thành nền tảng của nền kinh tế số trong nhiều năm tới, nhưng không phải mọi công ty AI đều có thể duy trì tốc độ tăng trưởng, lợi nhuận và mức định giá như thị trường từng kỳ vọng.

Thời gian mới có câu trả lời 

Lịch sử cho thấy một công nghệ có thể thay đổi thế giới, trong khi phần lớn doanh nghiệp theo đuổi công nghệ đó vẫn thất bại. Internet từng như vậy. Đường sắt từng như vậy. AI rất có thể cũng sẽ không phải ngoại lệ.

Vì thế, câu hỏi đáng quan sát trong những năm tới không phải là AI có tiếp tục phát triển hay không, mà là doanh nghiệp nào đủ năng lực biến AI thành một mô hình kinh doanh tạo ra dòng tiền, lợi nhuận và giá trị bền vững. Đó mới là cuộc cạnh tranh thực sự.

Còn bong bóng có vỡ hay không, khi nào vỡ và ai sẽ là người sống sót, có lẽ chỉ thời gian mới có câu trả lời.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN