Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi

Giải phẫu cách thức "thị trường" thao túng dịch vụ y tế chuyên sâu qua một số casestudy.

Câu hỏi để lại cho những người làm chính sách y tế không phải là truy tìm và trừng phạt thêm bao nhiêu cá nhân nữa, mà là liệu cơ chế thẩm định giá, đấu thầu và xã hội hóa thiết bị y tế công nghệ cao có thể được thiết kế lại để không còn phụ thuộc vào sự liêm chính cá nhân của từng người đang ngồi ở đúng vị trí then chốt hay không?

Bài trước đặt ra một câu hỏi hẹp: Liệu ngành ung bướu Việt Nam có đang nhú lên một "công nghiệp ung thư" theo nghĩa mà Ralph Moss từng mô tả. Nhưng khi xâu chuỗi các vụ án thiết bị y tế đã được xét xử trong khoảng một thập niên qua: từ robot phẫu thuật ở Hà Nội đến máy chụp mạch ở Cần Thơ – Phạm vi của vấn đề hóa ra rộng hơn nhiều so với một chuyên khoa.

Đó không chỉ là ung thư. Đó là bất kỳ căn bệnh nào đủ nặng, đủ hiếm, đủ cần công nghệ cao để người bệnh không còn khả năng mặc cả. Nói cách khác, cái đang hình thành không chỉ là một ngành công nghiệp quanh một loại bệnh, mà là một thị trường bệnh tật nói chung, nơi mức độ hiểm nghèo của bệnh nhân tỷ lệ thuận với dư địa để trục lợi.

Bốn vụ việc dưới đây, đã có bản án hoặc đang được xét xử công khai, đủ để vẽ lại tấm bản đồ ấy – và cho thấy số phận của những người đứng ở tâm điểm nó khác nhau đến mức nào.

Khi bệnh viện đầu ngành trở thành "đối tác kinh doanh"

Năm 2016, ông Nguyễn Quốc Anh, khi đó là Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, ký đề án xã hội hóa lắp đặt hai robot phẫu thuật Rosa và Mako với Công ty CP Công nghệ y tế BMS. Cơ chế xã hội hóa vốn được thiết kế để bệnh viện công có thiết bị hiện đại mà không cần ngân sách nhà nước: doanh nghiệp bỏ vốn mua máy, bệnh viện dùng máy, hai bên chia doanh thu dịch vụ.

Vấn đề nằm ở khâu định giá đầu vào. Robot Rosa nhập về thực tế chỉ hơn 7 tỷ đồng, nhưng qua chứng thư thẩm định của Công ty VFS – do thẩm định viên Trần Lê Hoàng cấp theo yêu cầu của Chủ tịch BMS Phạm Đức Tuấn dù chưa hề có hồ sơ, tài liệu căn cứ và máy còn chưa về nước – giá trị được ghi khống lên 39 tỷ đồng, tức gấp hơn năm lần.

Từ mức giá khống ấy, giá mỗi ca phẫu thuật bị đẩy từ hơn 6,6 triệu đồng lên 23 triệu đồng, phần chênh lệch hơn 16,5 triệu đồng mỗi ca chảy vào bệnh viện và doanh nghiệp, còn 637 bệnh nhân gánh khoản thiệt hại hơn 10 tỷ đồng.

Phiên tòa tháng 1/2022 tuyên Nguyễn Quốc Anh 5 năm tù, Phó Giám đốc Nguyễn Ngọc Hiền 3 năm 6 tháng tù, cả hai đều đã bị tạm giam trong quá trình điều tra. Nhóm cán bộ tài chính - kế toán bệnh viện và phía doanh nghiệp thẩm định giá, dù bị xác định là mắt xích trực tiếp tạo ra con số khống, chỉ nhận án treo hoặc mức án thấp hơn nhiều: Trịnh Thị Thuận và Phạm Đức Tuấn cùng hưởng án treo, thẩm định viên Trần Lê Hoàng, người ký chứng thư khống, chỉ 2 năm tù giam.

Tại tòa, ông Nguyễn Quốc Anh phủ nhận việc thông đồng, nói rằng mục đích của mình là giữ bệnh nhân trong nước thay vì phải ra nước ngoài chữa trị với chi phí gấp nhiều lần - một lời biện hộ mà Hội đồng xét xử không chấp nhận là tình tiết miễn trừ trách nhiệm, dù cũng không bác bỏ hoàn toàn ý nghĩa thực tế của nó.

Điều đáng chú ý về mặt cơ chế là robot Rosa không hề là thiết bị cá biệt. Bệnh viện Bạch Mai sau đó còn tiếp tục vướng vào một vụ án khác liên quan đến giá thiết bị tim mạch, dưới thời một giám đốc kế nhiệm. Xã hội hóa thiết bị y tế công nghệ cao, khi thiếu một cơ chế thẩm định giá độc lập với chính doanh nghiệp cung cấp, tạo ra một khe hở có thể tái sử dụng ở bất kỳ chuyên khoa nào có thiết bị đắt tiền: phẫu thuật thần kinh, chấn thương chỉnh hình, tim mạch, và như bài trước đã chỉ ra, xạ trị ung thư.

Một người phụ nữ, ba bệnh viện, và mô hình thông thầu lặp lại

Nếu Bạch Mai là câu chuyện về định giá thiết bị xã hội hóa, thì Công ty AIC dưới sự điều hành của bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn là câu chuyện về việc dựng "quân xanh, quân đỏ" để vô hiệu hóa hoàn toàn tính cạnh tranh của đấu thầu.

Tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Đồng Nai, từ năm 2003 bà Nhàn thiết lập quan hệ với Bí thư Tỉnh ủy Trần Đình Thành và Chủ tịch UBND tỉnh Đinh Quốc Thái để AIC được chỉ định tham gia và trúng 16 gói thầu thiết bị y tế, tổng giá trị 665 tỷ đồng.

Đổi lại, bà Nhàn trực tiếp và qua cấp dưới đưa hối lộ 14,5 tỷ đồng cho mỗi ông Thành và ông Thái, 14,8 tỷ đồng cho ông Phan Huy Anh Vũ – khi đó là Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai, sau lên làm Giám đốc Sở Y tế tỉnh - và 1 tỷ đồng cho Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư Bồ Ngọc Thu. Tổng thiệt hại cho ngân sách nhà nước được xác định là 152 tỷ đồng.

Cùng một mô hình ấy, gần một thập niên sau, được lặp lại ở một tỉnh khác với một bệnh viện khác. Tại Bệnh viện Sản - Nhi Quảng Ninh, dự án mua sắm thiết bị hơn 238 tỷ đồng do Sở Y tế làm chủ đầu tư, cán bộ Ban Quản lý dự án – trong đó có Phó GĐ Hoàng Đình Sơn – thông đồng với đơn vị thẩm định giá để nâng giá thiết bị, giúp AIC và một công ty liên quan là Mopha trúng trọn cả sáu gói thầu, thiệt hại nhà nước 50-73 tỷ đồng tùy giai đoạn điều tra.

Số phận của bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn khác hẳn phần còn lại của bức tranh. Bà bỏ trốn ngay từ giai đoạn khởi tố, hiện vẫn bị truy nã quốc tế và chưa rõ tung tích. Tòa vẫn xét xử vắng mặt: 30 năm tù cho hai tội đưa hối lộ và vi phạm quy định đấu thầu trong vụ Đồng Nai, cộng thêm 10 năm tù trong vụ Quảng Ninh, buộc bồi thường 103 tỷ đồng trong tổng thiệt hại 152 tỷ đồng của riêng vụ Đồng Nai.

Đây là mức án nặng nhất trong tất cả các vụ án thiết bị y tế được nêu ở đây, nhưng cũng là bản án khó thi hành nhất, vì người phải chấp hành đang ở ngoài tầm với của cơ quan thi hành án. Ngược lại, hai cựu lãnh đạo tỉnh Đồng Nai nhận hối lộ - ông Trần Đình Thành và ông Đinh Quốc Thái - có mặt tại tòa, chấp nhận bản án, và im lặng trong lời nói sau cùng. Cấp cán bộ dự án ở Quảng Ninh, những người trực tiếp ký các chứng thư nâng giá, chỉ nhận mức án phổ biến từ 24 đến 36 tháng, có người án treo.

Cần Thơ: một kịch bản khác, cùng một đạo diễn

Nếu AIC là ví dụ điển hình cho mô hình thông thầu ở quy mô tỉnh gắn với thiết bị y tế công nghệ cao, thì vụ án tại Sở Y tế Cần Thơ cho thấy mô hình ấy không phải độc quyền của một doanh nghiệp hay một nhóm lợi ích duy nhất.

Từ năm 2017 đến 2019, bà Hoàng Thị Thúy Nga – Chủ tịch Hội đồng sáng lập Tập đoàn NSJ, một cái tên khác với AIC nhưng vận hành đúng kịch bản tương tự -- tiếp cận Giám đốc Sở Y tế Cần Thơ Bùi Thị Lệ Phi và người kế nhiệm Cao Minh Chu, dựng ba bộ hồ sơ dự thầu trong đó chỉ một bộ của chính NSJ đủ tiêu chí, còn lại là hai công ty "quân xanh" quen biết, để trúng trọn bốn gói thầu thiết bị cho Bệnh viện Tim mạch và bệnh viện Nhi thành phố, tổng giá trị gần 90 tỷ đồng, gây thiệt hại hơn 32,6 tỷ đồng. Một tình tiết được nêu tại tòa cho thấy mức độ trần trụi của giao dịch: một cấp dưới của bà Nga từng rút 3 tỷ đồng tiền mặt từ ngân hàng, mang đến tận nhà bà Bùi Thị Lệ Phi.

Tháng 2/2023, Tòa án nhân dân TP.HCM tuyên bà Bùi Thị Lệ Phi 8 năm tù với vai trò người đứng đầu, chịu trách nhiệm chính; ông Cao Minh Chu cùng 17 bị cáo còn lại, phần lớn được xác định là "người làm công ăn lương, không được hưởng lợi trực tiếp", nhận mức án nhẹ hơn. Bà Hoàng Thị Thúy Nga, người bị Hội đồng xét xử xác định là kẻ khởi xướng, chủ động tiếp cận và mua chuộc cán bộ quản lý, có mặt tại phiên tòa và chấp hành bản án, khác hẳn với việc bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn của AIC chọn con đường bỏ trốn.

Bên dưới các đại án là dòng chảy mao mạch

Bốn vụ án trên đều là "đại án": có điều tra viên cấp bộ, có phiên tòa được truyền thông theo dõi, có bị cáo là lãnh đạo cấp tỉnh hoặc cấp bệnh viện đầu ngành.

Nhưng theo các kết luận kiểm toán và giám định của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam, bên dưới lớp đại án ấy còn một tầng thiệt hại khác, âm thầm hơn nhưng lặp lại đều đặn hơn: chia tách một dịch vụ kỹ thuật thành nhiều dịch vụ thành phần để thanh toán trùng, chỉ định chụp CT hay MRI vượt quá nhu cầu lâm sàng, dùng thiết bị liên doanh chưa hoàn tất thủ tục pháp lý nhưng vẫn thống kê để nhận bảo hiểm y tế, thậm chí kê khống vật tư tiêu hao đắt tiền như stent tim mạch hay khớp nhân tạo, tái sử dụng vật tư một lần nhưng vẫn thu tiền theo giá vật tư mới.

Đây là tầng khó khởi tố hình sự từng vụ việc riêng lẻ, vì mỗi khoản chênh lệch tại một cơ sở y tế thường không đủ lớn để cấu thành tội danh nghiêm trọng, và người thực hiện thường chỉ là bác sĩ điều trị hay điều dưỡng cấp khoa phòng, không phải lãnh đạo có quyền quyết định chính sách.

Nhưng cộng dồn trên quy mô toàn quốc, đây lại là khoản mà Bảo hiểm Xã hội Việt Nam mỗi năm phải xuất toán và từ chối thanh toán tới hàng trăm tỷ đồng, và là áp lực trực tiếp đe dọa cân đối của Quỹ Bảo hiểm y tế, quỹ mà phần lớn người dân, đặc biệt người bệnh nặng, phụ thuộc vào để không phải một mình gánh chi phí điều trị.

Nếu các đại án ở tầng Bạch Mai, Đồng Nai, Quảng Ninh hay Cần Thơ là những động mạch lớn bị tắc nghẽn bởi lợi ích nhóm, thì tầng thanh quyết toán bảo hiểm y tế này giống một hệ thống mao mạch bị rò rỉ liên tục, ít gây chú ý trên mặt báo, nhưng về dài hạn có thể làm suy yếu chính quỹ bảo hiểm mà cả hệ thống y tế công dựa vào.

Số phận khác nhau, cùng một cấu trúc

Đặt cạnh nhau, năm số phận nổi bật nhất trong các vụ án kể trên cho thấy một quy luật không hoàn toàn công bằng nhưng dễ nhận ra – Người có vị trí quản lý nhà nước: giám đốc bệnh viện, giám đốc sở y tế, lãnh đạo tỉnh phần lớn nhận án tù giam thực sự nếu bị xác định vai trò chính (Nguyễn Quốc Anh 5 năm, Bùi Thị Lệ Phi 8 năm), nhưng vẫn có ngoại lệ nhận án treo nếu vai trò được xem là thứ yếu hoặc "tạo điều kiện" thay vì trực tiếp chủ mưu.

Người đứng đầu doanh nghiệp cung cấp thiết bị hoặc thẩm định giá, nhóm trực tiếp tạo ra con số khống, lại thường nhận mức án nhẹ hơn tương đối so với thiệt hại họ gây ra, trừ trường hợp bị xác định là chủ mưu tuyệt đối như bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn, người phải trả giá bằng bản án nặng nhất nhưng đồng thời là người duy nhất thoát khỏi việc thụ án trên thực tế nhờ bỏ trốn.

Cán bộ cấp thực thi: kế toán viên, chuyên viên phòng ban, thẩm định viên ký tên theo chỉ đạo gần như luôn nhận mức án nhẹ nhất hoặc án treo, dù chính chữ ký của họ là mắt xích không thể thiếu để biến một chủ trương sai thành một con số trên hợp đồng.

Nhìn xa hơn từng bản án, điều gắn kết bốn vụ việc này với vụ Việt Mỹ đang được điều tra không phải là mức độ nghiêm trọng hay tội danh cụ thể, mà là cấu trúc lặp lại: một thị trường có rất ít người bán vì rào cản công nghệ hoặc quan hệ, một khâu định giá hoặc thẩm định có thể bị thao túng vì thiếu cơ chế độc lập, và một người ở vị trí vừa hoạch định chính sách vừa giám sát chính đối tượng mình từng gắn bó trong sự nghiệp.

Khi cấu trúc ấy tồn tại, việc căn bệnh cụ thể là gì, ung thư, tim mạch, sản khoa hay chấn thương chỉnh hình, chỉ quyết định quy mô của khoản lợi bất chính, không quyết định việc nó có xảy ra hay không.

Ranh giới phải giữ

Cần nhắc lại một lần nữa sự khác biệt về mức độ chắc chắn giữa các vụ việc trong bài. Bốn vụ án tại Bạch Mai, Đồng Nai, Quảng Ninh và Cần Thơ đều đã qua xét xử, có bản án hoặc đang trong quá trình tố tụng công khai với cáo trạng cụ thể. Đó là cơ sở để gọi tên trách nhiệm hình sự của từng cá nhân theo đúng những gì tòa án đã tuyên.

Vụ Việt Mỹ và ông Trần Văn Thuấn, như đã nói ở bài trước, còn đang điều tra, chưa có cáo trạng, càng chưa có bản án, việc đặt nó trong cùng một khung phân tích cấu trúc là hợp lý về mặt nhận diện mô hình, nhưng không được phép trở thành căn cứ để suy đoán trước kết luận mà chỉ cơ quan tố tụng có thẩm quyền đưa ra.

Điều mà năm vụ án, bốn đã xử, một đang điều tra cùng nói lên, là một thị trường bệnh tật đã hình thành đủ lâu và đủ rộng để không còn là chuyện của riêng một chuyên khoa hay một doanh nghiệp.

Câu hỏi để lại cho những người làm chính sách y tế không phải là truy tìm và trừng phạt thêm bao nhiêu cá nhân nữa, mà là liệu cơ chế thẩm định giá, đấu thầu và xã hội hóa thiết bị y tế công nghệ cao có thể được thiết kế lại để không còn phụ thuộc vào sự liêm chính cá nhân của từng người đang ngồi ở đúng vị trí then chốt hay không.

----------

Xem lại bài trước:

https://www.facebook.com/share/p/1Ly1B47CNc/?mibextid=wwXIfr

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai