Tô Văn Trường

Việc nghiên cứu sửa đổi tổng thể Hiến pháp năm 2013 là cơ hội để xem xét lại những bảo đảm nền tảng cho sự phát triển đất nước. Tinh gọn bộ máy là cần thiết, nhưng chất lượng của một cuộc sửa đổi còn phải được đánh giá bằng khả năng kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền của người dân và buộc cơ quan công quyền chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Xác định đúng yêu cầu của việc sửa đổi

Kết luận số 17-KL/TW ngày 2/4/2026 của Bộ Chính trị về định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu tổng kết, sửa đổi tổng thể Hiến pháp năm 2013. Đây là định hướng cần được triển khai bằng quá trình đánh giá nghiêm túc, có luận cứ và có sự tham gia thực chất của xã hội; không nên hiểu rằng phạm vi, nội dung và phương án sửa đổi cụ thể đã được quyết định sẵn.

Trước đó, Nghị quyết số 203/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025, đã sửa đổi, bổ sung các Điều 9, 10, 84, 110 và 111. Những thay đổi này tập trung vào Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội và tổ chức chính quyền địa phương. Với yêu cầu nghiên cứu tổng thể, việc đánh giá cần đi xa hơn cơ cấu tổ chức, làm rõ cả quan hệ giữa các thiết chế và hiệu quả bảo vệ quyền hiến định.

Hiến pháp xác lập nền tảng tổ chức quyền lực nhà nước và quan hệ giữa Nhà nước với người dân. Bởi vậy, mỗi phương án sửa đổi cần trả lời những câu hỏi cụ thể: thẩm quyền nào được trao, giới hạn ở đâu, ai giám sát và cơ chế nào giúp khắc phục khi quyền lực bị sử dụng sai? Một thay đổi về tổ chức chỉ thực sự có giá trị khi những câu hỏi ấy được giải đáp thuyết phục.

Cũng cần phân biệt bất cập của quy định hiến pháp với bất cập trong luật và trong thi hành. Nếu một nguyên tắc đã đúng nhưng chưa được thực hiện đầy đủ, giải pháp trước hết có thể nằm ở luật, tổ chức thực thi và trách nhiệm giải trình. Sửa Hiến pháp cần dựa trên chẩn đoán đúng, tránh kỳ vọng rằng thay câu chữ tự nó sẽ khắc phục được mọi hạn chế của quản trị.

Kế thừa tinh thần lập hiến năm 1946

Hiến pháp năm 1946 để lại những giá trị đáng nghiên cứu về quyền làm chủ của nhân dân. Điều 1 xác lập nhân dân là chủ thể của quyền lực quốc gia; Điều 20 ghi nhận quyền bãi miễn đại biểu; Điều 21 đề cập quyền phúc quyết. Đặc biệt, Điều 70 quy định việc đưa những điều sửa đổi đã được Nghị viện thông qua ra toàn dân phúc quyết.

Những quy định ấy cho thấy sự quan tâm từ rất sớm đến mối quan hệ giữa người trao quyền và người được trao quyền. Giá trị cần kế thừa là tinh thần coi sự tham gia và giám sát của nhân dân như một thành phần của thiết kế quyền lực, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm tiến bộ của thế giới.

Hình ảnh minh hoạ: Huỳnh Dũng Nhân

Tuy nhiên, cần phân biệt giá trị của thiết kế hiến định với mức độ thực thi trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Không nên dùng một vài quy định để xếp hạng tuyệt đối các bản Hiến pháp, cũng không thể sao chép nguyên trạng mô hình năm 1946. Việc tham chiếu lịch sử chỉ có ích khi giúp chúng ta giải quyết rõ hơn những vấn đề của hiện tại.

Đưa kiểm soát quyền lực thành cơ chế có thể vận hành

Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Vấn đề cần đánh giá là nguyên tắc đó đã được cụ thể hóa đến đâu, còn khoảng trống nào về thẩm quyền và trách nhiệm, và kết quả giám sát dẫn đến những hệ quả pháp lý gì.

Kiểm soát quyền lực cần bắt đầu từ việc xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm. Khi một quyết định gây thiệt hại hoặc trái pháp luật, phải xác định được ai có quyền xem xét lại, trong thời hạn nào, bằng thủ tục gì và ai có trách nhiệm thi hành kết luận. Nếu chỉ tăng số đầu mối kiểm tra mà không làm rõ hậu quả của việc vi phạm, cơ chế giám sát vẫn khó phát huy hiệu lực.

Đối với hoạt động xét xử, cần bảo đảm nguyên tắc độc lập của Thẩm phán, Hội thẩm và việc chỉ tuân theo pháp luật được thực hiện bằng những điều kiện cụ thể. Người dân phải có khả năng sử dụng các thủ tục tố tụng để bảo vệ quyền của mình, kể cả khi tranh chấp liên quan đến quyết định của cơ quan công quyền.

Một nội dung cần được nghiên cứu sâu là cơ chế bảo hiến. Điều 119 đã đặt ra yêu cầu bảo vệ Hiến pháp và giao luật quy định cơ chế thực hiện. Vì vậy, kiến nghị hoàn thiện bảo hiến cần xuất phát từ đánh giá cơ chế hiện có, đồng thời so sánh các phương án về tổ chức, thẩm quyền và điều kiện vận hành.

Dù lựa chọn mô hình nào, cần trả lời được bốn vấn đề: ai có quyền yêu cầu xem xét; văn bản hoặc hành vi nào thuộc phạm vi xem xét; chủ thể xem xét được bảo đảm độc lập ra sao; và kết luận có giá trị bắt buộc như thế nào. Khả năng người dân tiếp cận cơ chế này cũng cần được nghiên cứu với điều kiện, thủ tục rõ ràng. Một thiết chế chỉ có tên gọi mới nhưng thiếu thẩm quyền và khả năng thực thi sẽ khó tạo ra thay đổi.

Đối với vai trò lãnh đạo của Đảng, Điều 4 đã xác lập trách nhiệm trước nhân dân, sự giám sát của nhân dân và yêu cầu hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật. Cần nghiên cứu cụ thể hóa trách nhiệm giải trình, việc công khai những quyết định liên quan đến lợi ích công và cơ chế tiếp nhận, trả lời kiến nghị. Khi xác định trách nhiệm pháp lý, phải làm rõ chủ thể ban hành và chủ thể thực hiện quyết định, tránh để trách nhiệm bị hòa tan giữa tổ chức và cá nhân.

Bảo vệ quyền bằng những bảo đảm có thể sử dụng

Quyền hiến định chỉ có ý nghĩa thực tế khi người dân có thể viện dẫn, yêu cầu bảo vệ và nhận được biện pháp khắc phục phù hợp. Bởi vậy, đánh giá việc thực hiện Hiến pháp cần xem xét cả những trở ngại trong tiếp cận thông tin, khiếu nại, khởi kiện và thi hành các quyết định bảo vệ quyền.

Điều 14 quy định việc hạn chế quyền phải theo quy định của luật và trong những trường hợp cần thiết vì các lý do được Hiến pháp xác định. Khi nghiên cứu sửa đổi, có thể xem xét làm rõ thêm yêu cầu về tính tương xứng: biện pháp hạn chế phải phù hợp với mục tiêu chính đáng, không vượt quá mức cần thiết và có thể được kiểm tra. Đây là đề xuất hoàn thiện, cần được phân biệt với nội dung đã được quy định trực tiếp trong Hiến pháp hiện hành.

Các quyền tự do ngôn luận, báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội và tham gia quản lý nhà nước cần được bảo đảm bằng pháp luật rõ ràng, dễ tiếp cận. Phản biện chính sách cần được xem xét trên nội dung và chứng cứ. Sự khác biệt với quan điểm của cơ quan quản lý tự nó không phải là căn cứ để kết luận một ý kiến vi phạm pháp luật.

Với quyền tài sản và đất đai, cần phân biệt chế độ sở hữu đất đai với việc bảo hộ quyền sử dụng đất hợp pháp. Trong khuôn khổ hiến định hiện hành, vẫn có thể tăng mức độ bảo đảm cho người sử dụng đất bằng yêu cầu chặt chẽ hơn về căn cứ thu hồi, công khai thông tin, định giá, bồi thường và khả năng yêu cầu xem xét quyết định. Các nguyên tắc nền tảng cần được xác định ở Hiến pháp; quy trình và phương pháp cụ thể nên được quy định trong luật.

Chẳng hạn, khi thu hồi đất để thực hiện một dự án, người dân cần biết rõ căn cứ pháp lý, cách xác định mức bồi thường và nơi có thể yêu cầu giải quyết tranh chấp. Khả năng sử dụng được những bảo đảm ấy mới phản ánh mức độ an toàn pháp lý của quyền tài sản.

Phân biệt lấy ý kiến với trưng cầu ý dân

Lấy ý kiến và trưng cầu ý dân có chức năng khác nhau. Lấy ý kiến giúp hoàn thiện nội dung thông qua việc tiếp nhận, phân tích và giải trình các đề xuất. Trưng cầu ý dân là việc cử tri trực tiếp bỏ phiếu về vấn đề được đưa ra theo trình tự luật định. Một quy trình tham vấn rộng rãi không tự động thay thế được một cuộc trưng cầu ý dân.

Theo Điều 120 Hiến pháp năm 2013, việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định. Luật Trưng cầu ý dân năm 2015 cũng quy định khả năng đưa toàn văn hoặc một số nội dung quan trọng của Hiến pháp ra trưng cầu. Vì vậy, kiến nghị tổ chức trưng cầu đối với một cuộc sửa đổi tổng thể là đề xuất để cơ quan có thẩm quyền xem xét, không phải khẳng định rằng mọi lần sửa đổi đều bắt buộc phải thực hiện thủ tục này theo quy định hiện hành.

Báo cáo tổng hợp của Chính phủ về đợt lấy ý kiến năm 2025 nêu hơn 280,2 triệu lượt ý kiến và tỷ lệ tán thành trung bình đối với các nội dung dự thảo là 99,75%. Cần giữ đúng đơn vị thống kê: lượt ý kiến không đồng nhất với số người tham gia độc lập; tỷ lệ trung bình theo nội dung không thể diễn đạt thành tỷ lệ toàn dân tán thành.

Chất lượng tham vấn còn cần được xem xét qua việc người dân có đủ thông tin và thời gian hay không, các phương án khác nhau có được trình bày rõ hay không, và ý kiến chưa được tiếp thu có được giải trình thỏa đáng hay không. Nên công khai phương pháp tổng hợp, các nhóm ý kiến chính và lý do lựa chọn phương án cuối cùng, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân của người góp ý.

Nếu xem xét trưng cầu ý dân, cần chuẩn bị kỹ nội dung, cách đặt câu hỏi, thông tin cung cấp cho cử tri và cơ chế giám sát. Những điều kiện đó giúp lá phiếu thể hiện một lựa chọn có hiểu biết, tăng giá trị thực chất của sự tham gia trực tiếp.

Gắn sửa đổi với trách nhiệm thực thi

Hiến pháp cần có độ ổn định để làm nền tảng cho phát triển lâu dài. Các biến đổi về công nghệ, kinh tế và quản trị đặt ra yêu cầu mới, nhưng không phải vấn đề mới nào cũng cần trở thành một điều khoản hiến pháp. Điều cần giữ ở cấp độ hiến định là những nguyên tắc về giới hạn quyền lực, bảo vệ quyền và trách nhiệm của các thiết chế.

Việc phân định thẩm quyền giữa trung ương và địa phương cũng cần theo tinh thần đó. Phân quyền phải đi cùng nguồn lực, quyền chủ động và nghĩa vụ giải trình; giám sát phải đủ hiệu lực để phát hiện, xử lý sai phạm mà không triệt tiêu khả năng quyết định trong phạm vi được giao.

Quá trình nghiên cứu sửa đổi nên công bố rõ những vấn đề cần giải quyết, các phương án và tác động dự kiến. Những kiến nghị khác nhau cần được thảo luận bằng lý lẽ, bằng chứng và so sánh kinh nghiệm phù hợp. Báo cáo tiếp thu, giải trình phải cho thấy phương án được lựa chọn giải quyết được điều gì và còn giới hạn nào.

Sau khi sửa đổi, cần có kế hoạch hoàn thiện pháp luật, bố trí nguồn lực và xác định trách nhiệm thi hành. Không thể đánh giá thành công chỉ bằng việc thông qua văn bản. Cần theo dõi xem cơ chế kiểm soát có được sử dụng, quyền bị xâm phạm có được khôi phục và cơ quan có thẩm quyền có thực hiện kết luận hay không.

Một bộ máy tinh gọn sẽ phát huy giá trị bền vững khi quyền hạn được xác định rõ và việc thực hiện quyền hạn chịu sự kiểm soát hữu hiệu. Thước đo của sửa đổi Hiến pháp vì thế phải trở về với đời sống: người dân được bảo vệ tốt hơn, quyền lực được sử dụng có trách nhiệm hơn và những cam kết hiến định được thực hiện nghiêm chỉnh hơn.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN