05/06/2017

Xu hướng đa đảng sắp trở thành xu thế ở Việt Nam?

Phm Chí Dũng

clip_image002

Ảnh minh họa.

Đi ngh hay Tng thng lưỡng tính?

Ngày 17/5/2017, Tạp chí Tia sáng (thuộc Bộ Khoa Học Công nghệ) - một tờ báo nhà nước được xếp vào số ít ỏi cơ quan báo chí mang quan điểm phản biện và có hơi hướng cấp tiến, đã chính thức đăng bài viết “Nht th hóa: Phân tích đ la chn mô hình” của tác giả Nguyễn Sĩ Dũng - cựu Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

Khi còn đương chức, ông Nguyễn Sĩ Dũng là người làm công tác nghiên cứu cho Quốc hội, thường đề cập đến các vấn đề về cơ chế, chính sách, nhưng vẫn theo “đường lối chủ trương” mà chưa “xé rào”.

Còn hiện thời, tuy khởi đầu bằng việc phân tích chủ trương nhất thể hóa của đảng cầm quyền, nhưng bài viết trên của quan chức về hưu Nguyễn Sĩ Dũng lại đề cập đến một vấn đề được xem là “rất nhạy cảm” đối với thể chế độc đảng ở Việt Nam: chọn mô hình đại nghị hay mô hình Tổng thống lưỡng tính?

Trước đây, trên mặt báo chí nhà nước thỉnh thoảng cũng có vài bài viết đề cập đến “đa nguyên” hay bóng gió về “đa đảng”, nhưng hàm lượng và tính rõ ràng là khá mờ nhạt.

Có thể cho rằng đây là lần đầu tiên xuất hiện một bài viết trên báo nhà nước mang tính hàm ý rõ ràng đến thế.

Do tính quan trọng và tính “tín hiệu” của bài viết này, dưới đây xin trích dẫn phần lớn nội dung bài “Nht th hóa: Phân tích đ la chn mô hình” để độc giả tham khảo:

Mô hình Th tướng chế còn được gi là mô hình đi ngh gm cng hòa đi ngh và quân ch đi ngh Trong mô hình đi ngh, đng nào thng c và có đa s trong Quc hi, thì đng đó đng ra thành lp Chính ph. Nghĩa là, đng thng c va nm c quyn lp pháp và c quyn hành pháp trong tay. Chính vì vy, không có s phân lp hay kim soát ln nhau rõ ràng gia quyn hành pháp và quyn lp pháp trong mô hình đi ngh. Thc tế là trong mô hình này, quyn lp pháp và quyn hành pháp hòa ln (fusion) vào nhau. Đây là mô hình rt cn được cân nhc khi tiến hành nht th hóa vì các lý do sau đây:

Mt là, mô hình đi ngh đã mang li s thnh vượng và phát trin cho nhiu nước nht trên thế gii. Chúng ta có th k ra đây các nước như Anh, Úc, Canada, New Zealand, Đc, Thy Đin, Đan Mch, Nht Bn, Singapore

Hai là, cách thc t chc h thng ca chúng ta đang có khá nhiu đim tương đng vi mô hình này. Có th k ra đây mt s đim tương đng như: Đng có đa s trong Quc hi nên Đng la chn nhân s cho Chính ph và thc cht là thành lp Chính ph; Đng nm c quyn lp pháp và quyn hành pháp; Chính ph hình thành trên cơ s Quc hi và chu trách nhim trước Quc hi

Mô hình Tng thng chế còn được gi là mô hình Cng hòa Tng thng. Trong mô hình này, Chính ph không hình thành trên cơ s ca Quc hi và cũng không chu trách nhim trước Quc hi. Người dân bu trc tiếp ra Tng thng và trao quyn hành pháp cho Tng thng. Người dân cũng bu ra Quc hi và trao quyn lp pháp cho Quc hi. Nhiu người gi đây là mô hình phân quyn cng vì không có s hòa ln gia quyn lp pháp và quyn hành pháp. Tuy nhiên, cũng cn chú ý là trong mô hình này, nguyên tc cơ bn vn không hoàn toàn là tam quyn phân lp, mà là cân bng và kim soát ln nhau gia các quyn. Ví d Quc hi thông qua lut thì Tng thng có quyn ph quyết lut và Tòa án có quyn phán x v tính hp hiến ca lut. Mô hình Cng hòa Tng thng ch nên được coi là mt mô hình được nêu ra đ tham kho. Lý do là vì ngoài nước M ra, mô hình này gn như đã không đưa li s thnh vượng và phát trin cho bt k mt nước nào khác.

S kết hp gia mô hình Đi ngh và mô hình Tng thng đã cho ra đi mt mô hình thiết kế h thng th ba được nhiu nước trên thế gii áp dng. Đó là mô hình Tng thng lưỡng tính. Đc đim ni bt ca mô hình này là Chính ph va có Tng thng và va có Th tướng. Quyn hành pháp được phân chia cho hai yếu nhân nói trên theo nhng t l khác nhau tùy vào mi nước. Tuy nhiên, quyn hoch đnh nhng chính sách ln và quyn v quc phòng, an ninh và ngoi giao thường thuc v Tng thng. Trong mô hình này, Tng thng thường có v thế đc lp vi Quc hi, nhưng Th tướng và ni các ca Th tướng li phi chu trách nhim trước Quc hi. Đây là mô hình mà Liên bang Nga và đa s các nước cng hòa xô-viết trước đây đã la chn trong quá trình chuyn đi. Đi vi chúng ta, đây cũng là mô hình rt cn tham kho vì nhng lý do sau.

Mt là, đây là mô hình duy nht mà lch s hin đi ca thế gii đã ghi nhn là đưa được Hàn Quc và Đài Loan t thế gii th ba lên thế gii th nht. Không có mt mô hình th chế nào khác na làm được điu này, ngoi tr trường hp mô hình đi ngh đi vi Singapore. Tuy nhiên, Singapore thc cht là mt thành ph vì quc gia này rt nh bé.

Hai là, thc cht chúng ta đã tng có mô hình Tng thng lưỡng tính theo Hiến pháp năm 1946. Trong Nhà nước Vit Nam Dân ch Cng hòa thi đó chúng ta đã tng có Ch tch nước và Th tướng Chính ph đu nm quyn hành pháp.

Như vy, thc cht là có hai mô hình chúng ta có th la chn đ nht th hóa gia Đng và Nhà nước. Đó là mô hình Đi ngh và mô hình Tng thng lưỡng tính

Nếu nht th hóa là vic Đng hóa thân vào Nhà nước, thì la chn mô hình đ nht th hóa là điu đu tiên quan trng nht chúng ta phi làm. Bi vì rng, nếu chúng ta la chn mô hình Th tướng chế thì người đng đu Đng s phi làm Th tướng như Anh, Nht Nếu chúng ta la chn mô hình Tng thng chế thì người đng đu Đng phi làm Tng thng như M, Indonesia

Bế tc

Đáng chú ý, Nguyễn Sĩ Dũng đã đăng bài “Nht th hóa: Phân tích đ la chn mô hình” trên facebook của ông trùng với thời gian diễn ra Hội nghị Trung ương 5 của đảng cầm quyền.

Việc tạp chí Tia sáng “dũng cảm” đăng bài viết “Nht th hóa: Phân tích đ la chn mô hình”, như một công bố chính thức trên hệ thống truyền thông, có thể được xem là một tín hiệu về những thay đổi thể chế chính trị ở Việt Nam trong tương lai, mà gần nhất có thể trong 1-3 năm tới.

Bài viết trên xuất hiện trong bối cảnh vừa âm ỉ, vừa râm ran dư luận về khả năng có thể hình thành thể chế “đảng trong đảng” ở Việt Nam. Từ năm 2016, đã xuất hiện những cuộc trao đổi trong giới quan chức cao cấp hưu trí và giới trí thức “phản biện trung thành” về khả năng đổi tên Đảng Cộng sản trở về tên Đảng Lao động như trong quá khứ xa. Hoặc có thể “tách đảng” thành hai - vừa Đảng Cộng sản vừa Đảng Lao động trong tương lai gần.

Từ trước Tết nguyên đán 2017, lại râm ran dư luận trong giới “phản biện trung thành” về khả năng có thể đề nghị hình thành thể chế “đảng trong đảng”, nhưng với một cái tên mới hoàn toàn cho đảng cầm quyền.

Dường như chưa bao giờ, kể từ thời Liên Xô sụp đổ vào đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, không khí và nhu cầu về đa nguyên và đa đảng lại cấp thiết như lúc này ở Việt Nam.

“Bế tắc” là từ ngữ không còn lấp ló nơi cửa miệng của giới quan chức, mà đã được một số quan chức can đảm và bạo miệng nhất nói ra hoặc thốt ra. Vào năm 2015, Bộ trưởng Kế hoạch đầu tư Bùi Quang Vinh đã trở thành một trong số những người dám nói thẳng ngay trong một cuộc tập huấn chính trị “có thứ đó đâu mà tìm”, khi ông được học viên hỏi về tương lai của chủ nghĩa xã hội.

Quan chức đã thế, nhưng giới trí thức có hơi hướng cấp tiến còn mạnh miệng hơn nhiều. Nói đủ thứ, từ chuyện nội bộ “đảng nát như tương” đến chuyện kinh tế suy sụp, xã hội nhiễu loạn, còn lý tưởng xã hội chủ nghĩa hay “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của ông Nguyễn Phú Trọng đã không còn ăn nhập gì với một hiện thực đầy dẫy bế tắc…

Nguồn gốc của căn bệnh quá trầm kha, rốt cuộc được cho rằng chủ yếu do cơ chế một đảng gây ra. Cho đến giờ này, chống tham nhũng đã trở nên vô phương ở Việt Nam. Độc đảng chính là nguồn cơn sinh ra quốc nạn tham nhũng.

Chỉ còn cách đa đảng thì may ra mới cứu vãn được dân tộc, người nghèo và đương nhiên cứu cả giới quan chức đương chức lẫn về hưu.

Xu thế

Nhưng không chỉ phản ứng đối với ý thức hệ giáo điều, tự thân “xung đột nội bộ” cũng góp phần đẻ ra nhu cầu hướng đến đa đảng.

Sau Đại hội 12 vào đầu năm 2016, những nhóm quyền lực cũ và mới song song tồn tại và sinh sôi nảy nở ngày càng nhiều. Nhưng cốt tử hơn, những nhóm này – trong mối kết nối chặt chẽ với các nhóm lợi ích cũ và mới – đang ngày càng nhận ra tương lai hoàn toàn bế tắc nếu cứ cắm đầu tuân theo những bản nghị quyết vô hồn về “chủ nghĩa xã hội” hoặc “nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Một trong những lý do đơn giản nhất là ngày càng lo sợ sự bùng nổ phản kháng và hành động trả thù của dân chúng, đặc biệt từ những người dân đã bị biến thành nạn nhân khốn cùng của chế độ. Một bài toán rất thực tế: giới quan chức tìm đâu ra lối thoát chính trị và lối thoát sinh mạng ở Việt Nam và cả trên “trường quốc tế”, trong khi tài sản và thân nhân của họ đã hiện diện ở khắp các nơi – Mỹ, Canada, Úc, Tây Âu…?

Bài viết “Nht th hóa: Phân tích đ la chn mô hình” của tác giả Nguyễn Sĩ Dũng là một chỉ dấu đầu tiên cho thấy nhu cầu đa đảng đã không chỉ chìm ẩn trong não trạng, không chỉ mấp mé nơi cửa miệng, không chỉ đã được phát ngôn với sự bức xúc nhất định, mà còn bắt đầu được khơi mào bằng truyền thông.

Để có thể đưa chúng ta đến một kết luận sơ bộ về bầu không khí chính trị - xã hội Việt Nam: xu hướng đa đảng đang và sẽ trở thành xu thế, có thể là xu thế lan rộng, chỉ trong ít năm nữa.

Tuy nhiên trong vài ba năm tới, xu thế đa đảng không phải xuất phát từ “thế lực thù địch” hay “xã hội dân sự” chính quyền thường quy kết, mà có thể bắt nguồn từ chính nội bộ đảng. Xu thế này đang và sẽ mang tính xác đáng đủ lớn để những quan chức như ông Trương Minh Tuấn không thể viện lý do “chống tự diễn biến, tự chuyển hóa” để ngăn chặn. Thậm chí đến một lúc nào đó, cả những người cực kỳ bảo thủ như Nguyễn Phú Trọng cũng có thể phải chép miệng “Đành vậy, không còn cách nào khác…”.

P.C.D.

* Blog ca nhà báo Phm Chí Dũng là blog cá nhân. Các bài viết trên blog được đăng ti vi s đng ý ca Ðài VOA nhưng không phn ánh quan đim hay lp trường ca Chính ph Hoa K.

Nguồn: https://www.voatiengviet.com/a/xu-huong-da-dang-sap-tro-thanh-xu-the-o-vn/3884959.html