Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Bảo vệ không gian mạng trước làn sóng thương mại hóa giám sát không chỉ là bảo vệ bí mật quốc gia hay tài sản doanh nghiệp, mà sâu xa hơn là bảo vệ trật tự pháp quyền và niềm tin xã hội trong nền kinh tế số. 

Người ta thường nói “thương trường là chiến trường”, nhưng trong kỷ nguyên số, chiến trường ấy ngày càng mang tính vô hình. Không chỉ cạnh tranh bằng vốn, công nghệ hay thị phần, các chủ thể kinh tế từ doanh nghiệp đến quốc gia đang đối mặt với một dạng cạnh tranh mới, nơi thông tin, dữ liệu và khả năng giám sát trở thành yếu tố quyết định lợi thế chiến lược.

Cùng với quá trình hội nhập sâu rộng, không gian số của Việt Nam mở ra những cơ hội lớn cho tăng trưởng, nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh các thách thức an ninh phi truyền thống. Trong bối cảnh đó, Commercial Spyware – phần mềm gián điệp thương mại được phát triển và mua bán trên thị trường toàn cầu đang nổi lên như một vấn đề không chỉ của an ninh mạng, mà của an ninh kinh tế và chủ quyền số quốc gia.

Từ Pegasus đến Predator: Khi vũ khí số được "thị trường hóa"

Khác với mã độc thông thường, commercial spyware được thiết kế với trình độ kỹ thuật cực cao, có khả năng xâm nhập sâu vào thiết bị di động (zero-click) để chiếm quyền kiểm soát toàn diện mà không để lại dấu vết. Thế giới đã từng chấn động với những cái tên như Pegasus (của NSO Group) hay Predator, những công cụ được quảng bá là để "chống tội phạm và khủng bố" nhưng thực tế lại bị phát hiện sử dụng để nhắm vào giới chính khách, nhà báo và doanh nhân trên toàn cầu.

Sự nguy hiểm nằm ở chỗ: Khi công nghệ giám sát thoát khỏi sự kiểm soát chặt chẽ của quy chế vũ khí quân dụng để gia nhập thị trường thương mại, rủi ro lạm dụng sẽ gia tăng theo cấp số nhân. Động cơ kinh tế của các nhà cung cấp có thể lấn át các nguyên tắc đạo đức, biến các thiết bị cá nhân trở thành "thiết bị nghe lén" di động phục vụ cho bất cứ ai trả giá cao nhất.

Thách thức đối với kinh tế tư nhân và khát vọng công nghệ cao của Việt Nam

Việt Nam hiện là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt với khát vọng vươn lên trong các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn và tài chính số. Trong bối cảnh này, an ninh của doanh nghiệp chính là an ninh kinh tế quốc gia.

Commercial spyware không chỉ đe dọa quyền riêng tư cá nhân mà là một công cụ gián điệp kinh tế đắc lực. Hãy hình dung kịch bản khi điện thoại của các lãnh đạo doanh nghiệp, chuyên gia R&D hoặc nhà hoạch định chính sách bị xâm nhập. Bí mật công nghệ, chiến lược đấu thầu hay dữ liệu khách hàng – những tài sản chiến lược của doanh nghiệp có thể bị đánh cắp âm thầm. Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, nguy cơ bị giám sát bí mật là một rào cản lớn, làm xói mòn niềm tin và giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam.

"Khoảng trống" pháp lý và bài toán quản trị

Dù Việt Nam đã có những bước tiến lớn với Luật An ninh mạng và gần đây là Nghị định 13/2023/ND-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhưng thực tế cho thấy commercial spyware đang hoạt động trong một "vùng xám" pháp lý.

Các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào việc chống lại tội phạm mạng thông thường hoặc bảo vệ dữ liệu khỏi sự khai thác của các nền tảng quảng cáo, nhưng chưa có chế tài đặc thù cho loại hình "vũ khí mạng thương mại" này. Thách thức lớn nhất không nằm ở việc cấm hay cho phép công nghệ, mà là kiểm soát quyền lực gắn với nó. Nếu thiếu các nguyên tắc minh bạch về mua sắm và sử dụng, công nghệ này có thể gây tác động ngược, làm suy yếu pháp quyền và niềm tin xã hội.

Kiến nghị: Hướng tới một chiến lược chủ động

Để giải quyết bài toán này, Việt Nam cần một cách tiếp cận đa chiều, vượt ra khỏi tư duy kỹ thuật đơn thuần:

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý: Cần định danh rõ ràng commercial spyware trong luật pháp, coi đây là một loại "vũ khí mạng" hoặc hàng hóa kinh doanh có điều kiện đặc biệt. Cần bổ sung các quy định về quản lý xuất/nhập khẩu và sử dụng các công nghệ giám sát xâm nhập (intrusion software) tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế.

Thứ hai, cơ chế minh bạch và giám sát: Đối với khu vực công, việc mua sắm và sử dụng các công cụ này cần tuân thủ các quy trình giám sát chặt chẽ, đảm bảo tính hợp hiến và trách nhiệm giải trình.

Thứ ba, nâng cao năng lực "tự chủ số": Đầu tư vào công nghệ phát hiện và ngăn chặn gián điệp mạng là cốt lõi của chủ quyền số. Chúng ta không thể chỉ dựa vào các giải pháp bảo mật nước ngoài để bảo vệ mình trước các công cụ giám sát cũng do nước ngoài sản xuất.

Thứ tư, hợp tác quốc tế: Tham gia tích cực vào các diễn đàn toàn cầu về quản trị không gian mạng để chia sẻ thông tin tình báo về các mối đe dọa spyware mới và phối hợp ngăn chặn sự lây lan của chúng.

Lời kết

Commercial spyware không phải là hiện tượng nhất thời, mà là hệ quả tất yếu của quá trình số hóa và thương mại hóa công nghệ giám sát trên phạm vi toàn cầu. Khi ranh giới giữa an ninh, kinh tế và công nghệ ngày càng mờ nhạt, vấn đề đặt ra không còn là có hay không sử dụng công nghệ giám sát, mà là quản trị quyền lực gắn với công nghệ đó như thế nào.

Đối với Việt Nam, nhận diện đúng bản chất của commercial spyware không nhằm tạo tâm lý lo ngại hay cản trở hội nhập, mà để chủ động xây dựng một tư duy an ninh số gắn với phát triển. Trong thương trường số – nơi cạnh tranh ngày càng mang tính chiến lược và dài hạn – bảo vệ dữ liệu, bí mật kinh doanh và quyền riêng tư không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nền tảng của niềm tin thị trường và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bảo vệ không gian mạng trước làn sóng thương mại hóa giám sát vì thế không chỉ là bảo vệ bí mật quốc gia hay tài sản doanh nghiệp, mà sâu xa hơn là bảo vệ trật tự pháp quyền và niềm tin xã hội trong nền kinh tế số. Chỉ khi xây dựng được một môi trường số an toàn, minh bạch và tôn trọng quyền riêng tư, Việt Nam mới có thể biến chủ quyền số thành lợi thế chiến lược, phục vụ cho mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN