Bauxite Việt Nam

TS. Tô Văn Trường

Trong thế kỷ XXI, sức mạnh quốc gia không còn được quyết định chủ yếu bởi diện tích lãnh thổ, quy mô dân số hay trữ lượng tài nguyên thiên nhiên, mà bởi chất lượng nguồn nhân lực, năng lực đổi mới sáng tạo và trình độ làm chủ công nghệ. Thực tiễn phát triển của thế giới cho thấy chưa có quốc gia nào trở thành cường quốc chỉ nhờ giàu tài nguyên. Ngược lại, nhiều nước nghèo tài nguyên như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore đã vươn lên hàng đầu thế giới nhờ đầu tư nhất quán cho con người.

Đối với Việt Nam, mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ này chỉ có thể đạt được nếu thực hiện thành công một cuộc chuyển đổi căn bản: từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế lao động có kỹ năng và năng suất cao. Trong quá trình đó, đào tạo nghề và phát triển kỹ năng lao động phải được xem là một chiến lược quốc gia.

Nguồn nhân lực là tài sản chiến lược quan trọng nhất

Mọi thành tựu kinh tế cuối cùng đều do con người tạo ra. Công nghệ hiện đại cần đội ngũ kỹ sư và công nhân lành nghề để vận hành; máy móc tiên tiến chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong tay những người lao động có kỹ năng. Vì vậy, chất lượng nguồn nhân lực chính là yếu tố quyết định năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng phát triển bền vững của một nền kinh tế.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng khá cao nhờ lực lượng lao động dồi dào, chi phí nhân công cạnh tranh và khả năng thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ đang dần tới hạn. Khi thu nhập và mức sống tăng lên, lợi thế chi phí lao động sẽ suy giảm. Trong khi đó, cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia ngày càng khốc liệt.

Trong bối cảnh mới, yếu tố quyết định không còn là lao động rẻ mà là lao động có trình độ. Một công nhân kỹ thuật lành nghề có thể tạo ra giá trị cao hơn nhiều lần lao động phổ thông; một kỹ thuật viên được đào tạo bài bản có thể vận hành dây chuyền tự động hóa hiện đại, góp phần nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Đó là lý do các quốc gia phát triển luôn coi giáo dục nghề nghiệp và đào tạo kỹ năng là một trong những ưu tiên chiến lược. Đầu tư vào con người không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất mà còn tạo nền tảng vững chắc cho năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Điểm nghẽn kỹ năng đang cản trở tăng trưởng

Mặc dù sở hữu lực lượng lao động đông đảo, Việt Nam vẫn đang đối mặt với một nghịch lý đáng lo ngại: thiếu hụt lao động kỹ thuật trong khi nhiều người có bằng cấp lại khó đáp ứng yêu cầu công việc.

Nhiều doanh nghiệp phản ánh khó tuyển dụng nhân lực trong các lĩnh vực cơ khí chính xác, điện tử, tự động hóa, công nghệ thông tin, logistics hay năng lượng. Trong khi đó, không ít lao động sau đào tạo còn thiếu kỹ năng thực hành, buộc doanh nghiệp phải đào tạo lại với chi phí đáng kể.

Thực trạng này phản ánh khoảng cách giữa hệ thống đào tạo và nhu cầu thực tế của thị trường lao động. Ở nhiều nơi, chương trình đào tạo vẫn nặng về lý thuyết, thiếu thực hành, chậm cập nhật công nghệ mới và chưa theo kịp yêu cầu của sản xuất hiện đại.

Hệ quả là doanh nghiệp gặp khó khăn trong đổi mới công nghệ, nâng cấp sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây không chỉ là vấn đề của ngành giáo dục hay lao động mà đã trở thành điểm nghẽn mang tính cấu trúc của nền kinh tế.

Khoảng cách năng suất lao động giữa Việt Nam và nhiều quốc gia trong khu vực vẫn còn đáng kể. Đằng sau khoảng cách đó không chỉ là trình độ công nghệ mà còn là chất lượng nguồn nhân lực. Nếu không giải quyết căn cơ bài toán kỹ năng lao động, mục tiêu vượt qua bẫy thu nhập trung bình và trở thành quốc gia phát triển sẽ khó thành hiện thực.

Đưa doanh nghiệp vào trung tâm hệ thống đào tạo

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những nền kinh tế công nghiệp hóa thành công đều xây dựng được mối liên kết chặt chẽ giữa đào tạo và nhu cầu của doanh nghiệp.

Tại Đức, mô hình đào tạo nghề kép đã trở thành hình mẫu toàn cầu. Người học dành phần lớn thời gian thực hành tại doanh nghiệp, đồng thời tiếp thu những kiến thức lý thuyết cần thiết tại trường nghề. Sau khi tốt nghiệp, họ có thể tham gia sản xuất ngay mà không cần đào tạo lại.

Tại Hàn Quốc, trong giai đoạn công nghiệp hóa, doanh nghiệp được yêu cầu trực tiếp tham gia đào tạo hoặc đóng góp tài chính cho các chương trình phát triển kỹ năng lao động. Doanh nghiệp không chỉ là nơi sử dụng lao động mà còn là chủ thể quan trọng trong quá trình đào tạo.

Điểm chung của các mô hình thành công là doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái đào tạo. Bởi chính doanh nghiệp hiểu rõ nhất những kỹ năng nào đang được thị trường cần đến và tiêu chuẩn nghề nghiệp nào phải được đáp ứng.

Việt Nam cần tiếp cận theo hướng này nhưng phù hợp với điều kiện thực tế, khi hơn 95% doanh nghiệp là doanh nghiệp nhỏ và vừa, phần lớn không đủ nguồn lực để tự xây dựng cơ sở đào tạo riêng.

Trong bối cảnh đó, Nhà nước cần chuyển mạnh từ vai trò trực tiếp đào tạo sang vai trò kiến tạo, điều phối và hỗ trợ thị trường đào tạo kỹ năng. Ngân sách nhà nước nên được phân bổ theo cơ chế đặt hàng gắn với nhu cầu nhân lực của từng ngành, từng địa phương và từng giai đoạn phát triển.

Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo thông qua ưu đãi thuế, hỗ trợ tài chính hoặc đồng tài trợ chương trình đào tạo. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể hình thành các trung tâm đào tạo dùng chung theo ngành nghề hoặc mô hình hợp tác công - tư nhằm giảm chi phí và tận dụng hiệu quả cơ sở vật chất.

Khi doanh nghiệp thực sự trở thành một mắt xích của quá trình đào tạo, khoảng cách giữa cung và cầu lao động sẽ được thu hẹp, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

Bảo đảm chất lượng bằng cơ chế đánh giá độc lập

Một trong những hạn chế của hệ thống đào tạo hiện nay là cơ chế đánh giá chất lượng chưa thực sự khách quan. Khi một cơ sở vừa đào tạo vừa cấp chứng chỉ, nguy cơ chạy theo thành tích và hình thức là điều khó tránh khỏi.

Muốn nâng cao chất lượng thực chất, cần tách bạch chức năng đào tạo và chức năng đánh giá. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tập trung vào giảng dạy; việc sát hạch và cấp chứng nhận kỹ năng cần do các tổ chức đánh giá độc lập thực hiện theo chuẩn quốc gia và từng bước tiếp cận tiêu chuẩn quốc tế.

Người học, dù được đào tạo ở đâu, đều phải vượt qua các kỳ kiểm tra năng lực khách quan mới được công nhận trình độ nghề nghiệp. Cơ chế này không chỉ bảo đảm giá trị thực chất của chứng chỉ mà còn tạo áp lực cạnh tranh lành mạnh đối với các cơ sở đào tạo.

Cùng với đó, cần xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng minh bạch với sự tham gia của cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội nghề nghiệp và cộng đồng doanh nghiệp. Các tiêu chuẩn kỹ năng phải thường xuyên được cập nhật để theo kịp sự phát triển của công nghệ và yêu cầu mới của thị trường lao động.

Quan trọng hơn, hiệu quả của một cơ sở đào tạo phải được đo bằng tỷ lệ học viên có việc làm, mức thu nhập sau đào tạo và mức độ hài lòng của doanh nghiệp tuyển dụng, thay vì chỉ dựa trên số lượng văn bằng, chứng chỉ được cấp.

Đầu tư cho kỹ năng là đầu tư cho tương lai đất nước

Lịch sử phát triển của các quốc gia thành công cho thấy không có con đường tắt để trở nên giàu mạnh. Những nền kinh tế vượt qua được bẫy thu nhập trung bình đều xây dựng được lực lượng lao động có trình độ, có khả năng làm chủ công nghệ và thích ứng nhanh với những thay đổi của thị trường.

Việt Nam cũng không phải ngoại lệ. Đào tạo lao động vì thế không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục hay ngành lao động, mà phải trở thành một trụ cột trong chiến lược phát triển quốc gia. Đây là điều kiện để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, bảo đảm an ninh kinh tế và tăng cường sức chống chịu của nền kinh tế trước những biến động toàn cầu.

Trong thế kỷ XXI, tài sản quý giá nhất của một quốc gia không nằm dưới lòng đất mà nằm trong tri thức, kỹ năng và năng lực sáng tạo của con người. Muốn xây dựng một Việt Nam phát triển và thịnh vượng, trước hết phải xây dựng được một lực lượng lao động có kỹ năng, kỷ luật và khả năng thích ứng cao. Đó không chỉ là yêu cầu của hiện tại mà còn là nền tảng quyết định vị thế quốc gia trong tương lai.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN