Bauxite Việt Nam

 Nguyễn Thông

5 tháng 6 

Đây là một truyện trong cuốn "Chuyện thời bao cấp" tập 2 sắp ra mắt bạn đọc. Trong khi chờ đợi, nhà cháu đưa lên hầu chuyện cả nhà.

Kỳ 1

Tới gần cuối thập niên thứ nhì thế kỷ 21, có lẽ chỉ còn vài nước trên thế giới, trong đó có xứ ta, là còn duy trì sự quản lý bằng hộ khẩu. Thời buổi công nghệ thông tin - thế giới phẳng mà còn áp dụng biện pháp thô lỗ của Thương Ưởng đời nhà Tần bên Tàu cách nay hơn 2.000 năm thì phải nói rằng rất... không bình thường, nếu không muốn nói thẳng đầu óc có vấn đề.

Hộ khẩu là cái gì? Cứ hiểu nôm na, danh từ “hộ” để chỉ đơn vị gia đình, cụ thể là một gia đình. Ví dụ, xã A có 200 hộ. Đáng nhẽ chỉ cần ngắn gọn thế cũng đủ hiểu, nhưng lâu nay người ta kèm thêm chữ khẩu để mở rộng nghĩa, thành hộ khẩu, bởi nhà nào mà chẳng có miệng ăn. 

“Khẩu” là từ Hán Việt, chỉ cái mồm (miệng), nghĩa bóng chỉ người, nhân khẩu. Mỗi miệng ăn là một người. Ông tổ trưởng dân phố báo với công an khu vực rằng hộ A có mấy khẩu, công an hiểu ngay có mấy người. Công an căn cứ vào đó cấp cuốn sổ xác định người trong gia đình, tên thông dụng là “sổ hộ khẩu”. 

Ngày chưa xa, quản lý bằng sổ hộ khẩu có thể được xem là cách nắm dân số hiệu quả nhất. Mỗi gia đình, công an phát cho một cuốn sổ hộ khẩu, phải khai đầy đủ số người vào đó, có mấy người, ai là chủ hộ, ai đã nhập vào, ai đã chuyển đi, v.v. Nó phải được công an cấp quận/huyện xác nhận, đóng dấu thì mới có hiệu lực. 

Một cuốn sổ mỏng manh, lúc bìa xanh, khi bìa trắng, thời thì bìa hồng, nhưng tầm quan trọng của nó là vô biên. Quan trọng đến mức, mất sổ hộ khẩu, dù sống sờ sờ ra đó nhưng vẫn không có quyền làm người.

Những thành viên trong gia đình, khi chuyển đi đâu đó cư trú chỗ khác thì phải chuyển khẩu, gọi nôm na là cắt hộ khẩu. Thời chiến tranh ở miền Bắc có cụm từ thông dụng “cắt hộ khẩu” để nói về những người bị bom chết. Người ta đùa nhau, dọa nhau “Giôn Xơn nó cắt hộ khẩu bây giờ”. 

Rất nhiều trường hợp chuyển đi thì dễ nhưng muốn nhập về lại thì không được hoặc rất khó, rất lâu, bởi hộ khẩu liên quan đến những quyền lợi: nhà cửa, đất đai, lương thực, nhu yếu phẩm, kết hôn, công ăn việc làm, quyền lợi chính trị, thậm chí khai sinh, khai tử… 

Ở miền Nam sau 1975, nhiều gia đình thành phố, nhất là thành phần bị xếp vào dạng “ngụy quân ngụy quyền”, tư sản, trí thức… phải đi khu kinh tế mới. Họ tới những nơi rừng xanh núi đỏ, hoang hóa, chưa có người. Vài năm chịu không nổi, nhiều người phải quay về thành phố, nhưng không được nhập khẩu trở lại, sống rất khổ. 

Có nhiều gia đình lang thang nay đây mai đó, gầm cầu xó chợ, do không có hộ khẩu nên không tìm được công ăn việc làm, không mua được nhà, không có bất cứ chế độ chính sách gì, sống mà như đã chết, khổ sở trăm bề. Gầm mấy cây cầu lớn như cầu Sài Gòn, cầu Ông Lãnh, cầu Chữ Y, cầu Bình Triệu là nơi quần tụ, tá túc của dân kinh tế mới “đào ngũ”. 

Hồi năm 2005 tôi cần mua chiếc xe máy cho gia đình, bởi nhà 4 người mà chỉ 2 chiếc, rất kẹt. Anh Trần Ngọc Hồng cho vay, bảo bao giờ có thì trả. Tôi tới cửa hàng SYM trên đường Hoàng Diệu quận Tư mua chiếc Attila. Anh thợ chỉnh xe rất kỹ. Hỏi chuyện thì biết anh ấy bỏ TNXP trốn về thành phố, đã bị cắt hộ khẩu nên chả nơi nào nhận, may mà chỗ này tạm tuyển. Anh nhờ tôi kêu lên báo. Tôi viết bài trình anh trưởng ban Nguyễn Công Thắng. Anh Thắng bảo vụ này phức tạp lắm, chả ăn thua gì đâu. 

Mấy tuần sau, tôi ghé lại nơi bán xe, để báo anh thợ tội nghiệp biết. Một nhân viên cửa hàng cho biết công an tới kiểm tra, anh ấy không có hộ khẩu, bị cho nghỉ việc rồi, giờ chả biết lang bạt nơi đâu. 

Kỳ 2

Buồn cười nhất là cái gì cũng đòi hộ khẩu. Muốn mua nhà cũng không được bởi không có hộ khẩu thì không làm được giấy tờ sang tên, đứng tên. Muốn nhập khẩu vào thành phố thì nhân viên hộ khẩu hộ tịch phường lại hỏi đã có nhà chưa mà nhập. Rất oái oăm, mua nhà phải có hộ khẩu, nhập khẩu phải có nhà. Cái sự vô lý ấy kéo dài suốt bao nhiêu năm trời, dân tình oán thán nhưng cắn răng chịu bởi đó là quy định. 

Mà không chỉ chuyện nhà cửa, nơi cư trú, xây nhà làm nhà, ngay cả những việc hệ trọng như xin học cho con, làm chứng minh thư, đi học nghề hoặc học đại học, yêu nhau lấy nhau… không có hộ khẩu sẽ bị vật lên bờ xuống ruộng. Suốt mấy chục năm, nặng nhất trong thời bao cấp, hộ khẩu như cái ách choàng lên cổ dân.

Dân khổ, nhưng có một bộ phận được lợi từ chính sách này, nhất là cơ quan cấp hộ khẩu hộ tịch. Tôi quen một anh bạn, từ Hà Nội vào TP.HCM thời những năm 1980, không có cách nào chuyển khẩu, lại càng không thể mua nhà. Thế rồi có người mách “nhờ” ai đó cho nhập khẩu vào một hộ nào đấy, khai giả là người họ hàng, sau đó tách hộ. Thế mà được, có hẳn hộ khẩu chính thức, lại nhờ đó mà mua được nhà chứ không cần cậy người khác đứng tên. Tôi hỏi tổng cộng để được làm người thành phố này tốn hết mấy cây vàng, y chỉ cười, xòe bàn tay.

Cuốn sổ hộ khẩu hành dân ra sao, hầu như ai cũng tỏ. Nói đâu xa, nó vận ngay vào tôi, gia đình tôi. Hồi cuối thập niên 70, những giáo viên cư trú ở khu tập thể 43 - 45 Nguyễn Chí Thanh quận 5 có phòng riêng phải khai báo thông tin để làm sổ hộ khẩu. Tôi khai quê quán huyện An Thụy, Hải Phòng. Chả là thời chiến tranh, huyện Kiến Thụy quê tôi sáp nhập với huyện An Lão thành huyện An Thụy. 

Tới năm 1980, huyện An Thụy là tách ra, Kiến Thụy cũ bị nhập với thị xã Đồ Sơn thành huyện Đồ Sơn. Bản khai tiếp theo, tôi ghi quê quán là huyện Đồ Sơn. Công an hộ khẩu hộ tịch không chịu, nói rằng khai bất nhất, có ý gian dối, giải thích mãi họ mới cho qua. Tưởng hộ khẩu yên rồi, ai dè năm 1988 lại tách huyện Đồ Sơn thành y như cũ, tái lập huyện Kiến Thụy. Tôi lại lọ mọ lên công an quận để điều chỉnh cho phù hợp thực tế. Chỉ mỗn cuốn sổ hộ khẩu thôi mà lên bờ xuống ruộng.

Một người bạn tôi bảo, chỉ có bộ máy quản lý con người tồi kém thì mới dựa dẫm vào cái kiểu sổ hộ khẩu như vậy. Anh ấy trước kia dạy cùng trường với tôi, sau đi diện đoàn tụ gia đình bên Mỹ. Anh kể anh sống bên đó hơn 20 chục năm trời, do nhu cầu học hành, làm ăn nên đã chuyển cư trú ở mấy bang khác nhau, cứ muốn là đi thôi, tha hồ, chỉ với mỗi cái thẻ công dân chi đó, chả ai hỏi, chả ai bắt bẻ, mua nhà mua xe thoải mái, nhưng nếu làm điều gì vi phạm pháp luật là nhà chức trách xác định được ngay. Họ không bày ra sổ hộ khẩu nhưng quản lý chặt chẽ hơn nhiều, vậy mà không ai có cảm giác bị quản lý, giám sát, bị làm khó dễ.

Ở ta thì khác. 

Bỏ sổ hộ khẩu nhưng vẫn quản chặt bằng Luật Cư trú. Hồi cuối năm ngoái (2025) tôi về quê, ở ngay nhà mình (cha mẹ để lại, anh em tôi được quyền thừa kế). Mới vài ngày, công an đã gọi điện, rồi tới tận nhà nhắc nhở, sao không khai báo tạm trú, v.v. Tôi nói với các chú, trước hết đây là nhà tôi, thứ nữa theo luật hiện hành nếu ở từ 30 ngày trở lên thì tôi mới phải báo cho các chú, dưới 30 ngày thì tôi ở đâu là quyền của tôi.

Dân chúng ao ước rồi có ngày cuốn sổ hộ khẩu tai ách bị xóa sổ. Và điều đó thành sự thực, tới cuối thập niên thứ 2 của thế kỷ 21, nhà nước đã chính thức ra quyết định chấm dứt chính sách quản lý bằng hộ khẩu, xóa bỏ vĩnh viễn cuốn sổ ghê gớm ấy. 

Nhưng có lẽ cần lưu lại ít cuốn bày trong nhà bảo tàng như một thứ chứng tích về loại công cụ quản lý lạc hậu tồn tại suốt bao năm. Cho con cháu đến ngắm và kinh.

Dzung Nguyễn

Viết sai rồi.

Giờ vẫn quản lý xã hội bằng sổ hộ khẩu đấy thôi. Chỉ có điều ít quản lý bằng sổ giấy thôi. Như cái dạo lấy “quả thực” 100 ngàn đồng nhân quốc khánh A80 đấy thôi. Không có HỘ KHẨU CÓ LẤY ĐƯỢC VÀO MẮT. 

Trơ mặt ra đấy mà nhìn thôi. 

RÕ CHỬA!!!!

Duy Hạnh Trần

Đúng là vẫn quản lý bằng hộ khẩu, chỉ là bỏ hộ khẩu giấy ( sổ) thôi.

N.T.

Nguồn: FB Nguyễn Thông