Bauxite Việt Nam

Nguyễn Văn Tuấn

https://tuoitre.vn/bo-gd-dt-giai-thich-de-thi-van-steve...

Một quan chức của Bộ Giáo dục và Đào tạo giải thích rằng đề thi môn Ngữ văn năm 2026: 

"... có tính phân hóa cao, chiếm 2 điểm trong đề thi. Ông giải thích cụm từ 'Steve Jobs Việt Nam' được sử dụng với ý nghĩa ẩn dụ, đại diện cho những biểu tượng đổi mới sáng tạo và công nghệ. 

Trong quá trình xây dựng đề, ban ra đề đã cân nhắc kỹ từng câu chữ khi nhắc đến ba nhân vật nổi tiếng, sử dụng cụm từ 'với các phát minh' chứ không khẳng định họ là tác giả trực tiếp của các phát minh đó." [1]

Câu trả lời đó của vị quan chức có vẻ như là một sự hợp thức hóa đề thi hơn là giải thích minh bạch. 

● Câu hỏi "phân hoá"? 

Ông ấy dùng vài thuật ngữ nghe có vẻ chuyên môn, nhưng chưa trả lời rõ các câu hỏi cốt lõi. 

“Phân hóa” trong ngữ cảnh đề thi có nghĩa là câu hỏi có khả năng phân biệt trình độ thí sinh. Tiếng Anh là discriminatory. Ý nói rằng câu hỏi có tính phân hóa cao là câu mà học sinh khá, giỏi có thể trả lời sâu sắc, có lập luận riêng; còn học sinh trung bình có thể chỉ trả lời chung chung. Nói cách khác, câu đó giúp người chấm “tách” các mức năng lực khác nhau.

Nghe có lý, nhưng ...  nói một câu hỏi “có tính phân hóa cao” không có nghĩa là câu hỏi đó tốt, rõ, công bằng, hay có giá trị giáo dục. 

Cũng chưa thấy bằng chứng nào cho thấy nó có độ phân hoá cao. 

● 10 tiêu chuẩn cho một câu hỏi tốt? 

Soạn bộ câu hỏi không bao giờ là việc dễ dàng. Nó đòi hỏi phải đáp ứng các tiêu chuẩn khoa học, và phải qua quá trình thử nghiệm 5 bước (chỉ nói ở Úc) mà tôi đã mô tả [2]. 

Tính "phân hoá" thật ra chỉ là một tiêu chuẩn trong nhiều tiêu chuẩn soạn bộ câu hỏi. Vậy tiêu chuẩn nào khác? 

Tôi xin chia sẻ thêm các tiêu chuẩn để soạn một bộ câu hỏi cho khoa học. Những tiêu chuẩn này rất quen thuộc đối với bất cứ ai làm trong nghiên cứu khoa học xã hội và tâm lý học. Chúng tôi ứng dụng nó trong cách soạn bộ câu hỏi trong nghiên cứu y khoa. Một cách ngắn gọn, một câu hỏi tốt phải đáp ứng 10 tiêu chuẩn sau đây:

• Tính giá trị (Validity)

• Độ tin cậy (Reliability)

• Tính phân hóa (Discrimination)

• Tính trong sáng (Clarity)

• Tính công bằng (Fairness)

• Độ khó phù hợp (Difficulty) 

• Khả năng chấm điểm (Scorability)

• Tính thích hợp (Relevance)

• Tính minh bạch (Transparency)

• Giá trị giáo dục (Educational value)

● Đánh giá câu hỏi "Steve Jobs Việt Nam" qua 10 tiêu chuẩn

Bảng kèm theo đây là một đánh giá sơ khởi về câu hỏi "Steve Jobs Việt Nam": 

1. Tính giá trị (Validity): Chưa rõ: Câu hỏi muốn đo năng lực nghị luận xã hội, nhưng hình tượng “Steve Jobs Việt Nam” làm mục tiêu đo lường bị lệch sang khẩu hiệu đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, công nghệ, hoặc thần tượng cá nhân.

2. Độ tin cậy (Reliability): Thấp: Nếu không có tiêu chí chấm điểm (rubric) rõ ràng, giám khảo có thể chấm khác nhau: người thích bài ca ngợi khởi nghiệp, người thích bài phản biện thể chế, người thích bài nói về giáo dục.

3. Tính phân hóa (Discrimination): Có thể: Câu hỏi có thể phân biệt học sinh viết sâu với học sinh viết chung chung. Nhưng phân hóa cao không đồng nghĩa với câu hỏi tốt.

4. Tính trong sáng (Clarity): Yếu: “Steve Jobs Việt Nam” là một ẩn dụ, nhưng ẩn dụ này có nhiều cách hiểu: thiên tài công nghệ, doanh nhân, nhà sáng tạo, người đổi mới, hay biểu tượng tư bản công nghệ.

5. Tính công bằng (Fairness): Thiên lệch nặng nề: Học sinh quen với văn hóa công nghệ, khởi nghiệp, Silicon Valley có thể có lợi thế hơn học sinh ít tiếp xúc với chủ đề này.

6. Độ khó phù hợp (Difficulty): Khá cao: Câu hỏi đòi hỏi kiến thức xã hội rộng: giáo dục, khoa học, công nghệ, môi trường sáng tạo, thể chế, thị trường, văn hóa phản biện. Với đề thi phổ thông, độ khó này cần rubric phù hợp.

7. Khả năng chấm điểm (Scorability): Thấp: Nếu chỉ khuyến khích những câu trả lời kiểu “cần học tập, sáng tạo, đam mê”, câu hỏi sẽ nghèo. Nếu chấp nhận phản biện sâu, câu hỏi sẽ tốt hơn.

8. Tính thích hợp (Relevance): Có liên quan nhưng hơi xa: Chủ đề đổi mới sáng tạo có liên quan đến xã hội hiện đại, nhưng dùng Steve Jobs làm trung tâm có thể làm câu hỏi mang tính biểu tượng hơn là phân tích xã hội.

9. Tính minh bạch (Transparency): Thấp: Giải thích của quan chức rằng đây là câu hỏi “phân hóa cao” chưa đủ. Cần nói rõ tiêu chí chấm, các hướng lập luận được chấp nhận, và học sinh phản biện có được điểm cao hay không.

10. Giá trị giáo dục (Educational value): Có tiềm năng, nhưng tùy cách chấm: Nếu khuyến khích học sinh phân tích điều kiện tạo ra sáng tạo, câu hỏi có giá trị. Nếu dẫn học sinh đến khẩu hiệu “hãy đam mê và sáng tạo như Steve Jobs”, giá trị giáo dục sẽ thấp.

Bất cứ ai làm nghiên cứu khoa học xã hội và tâm lý học ở phương Tây đều biết 10 tiêu chuẩn cho một câu hỏi có giá trị khoa học. Bảng này trình bày đánh giá câu hỏi "Steve Jobs Việt Nam" theo 10 tiêu chuẩn soạn câu hỏi có giá trị khoa học.

● Quay lại tiêu chuẩn "phân hoá"

Phân biệt giữa khái niệm "phân hoá" và "giá trị giáo dục" rất quan trọng. Một câu hỏi có thể phân hóa, nhưng vẫn có thể mơ hồ, nặng khẩu hiệu, hoặc dựa trên một giả định chưa được giải thích.

Trong trường hợp này, câu trả lời của vị quan chức cần phải bàn thêm:

Thứ nhứt, anh ấy nói “Steve Jobs Việt Nam” là ẩn dụ cho đổi mới sáng tạo và công nghệ. Điều này có thể hiểu được. 

Nhưng nếu là ẩn dụ, người ra đề cần giải thích rõ hơn: học sinh được quyền phản biện ẩn dụ đó hay phải mặc nhiên chấp nhận nó? 

Một em học sinh viết rằng “Việt Nam không nên chạy theo mô hình Steve Jobs, mà nên xây dựng hệ sinh thái khoa học, giáo dục, tự do sáng tạo và thị trường minh bạch” thì có được điểm cao không?

Thứ hai, anh ấy nói hội đồng ra đề “cân nhắc kỹ từng câu chữ”. Đây là một khẳng định, nhưng chưa thấy bằng chứng. Họ có thử nghiệm đề thi chưa, thiết kế thử nghiệm như thế nào, và kết quả ra sao? Không ai biết. 

Minh bạch hơn thì cần nói rõ: mục tiêu đánh giá của câu hỏi là gì, tiêu chí chấm điểm ra sao, những hướng trả lời nào được chấp nhận, và cách bảo đảm rằng học sinh có quan điểm phê phán vẫn được đánh giá công bằng. 

Thứ ba, cách nói “với các phát minh” chứ không khẳng định họ là “tác giả trực tiếp” nghe như một cách biện hộ về câu chữ. 

Vấn đề lớn hơn không nằm ở việc Steve Jobs có phải là tác giả trực tiếp của phát minh nào hay không, mà là đề thi có đang dùng một hình tượng công nghệ phương Tây để đặt ra một khát vọng rất lớn, trong khi chưa giúp học sinh phân tích các điều kiện xã hội, giáo dục, kinh tế và thể chế để tạo ra đổi mới sáng tạo hay không.

Thứ tư, cái câu “Làm thế nào để có các Steve Jobs Việt Nam?” tự nó hơi khẩu hiệu. 

Nếu muốn thành một câu nghị luận tốt, câu hỏi nên mở hơn, chẳng hạn: “Theo anh/chị, những điều kiện nào giúp một xã hội nuôi dưỡng những con người có năng lực đổi mới sáng tạo?”. Cách hỏi này vẫn giữ tinh thần đổi mới, nhưng tránh thần tượng hóa một cá nhân.

Tóm lại, câu trả lời của vị quan chức cho thấy người ra đề có thiện chí, nhưng thiện chí chưa đủ để thay thế cho một quy trình khoa học nghiêm túc. 

Vì vậy, tôi nghĩ nếu chỉ dùng tiêu chuẩn "phân hoá" không thì chưa đủ để nói đó là một câu hỏi có giá trị. Thật ra, khi đối chiếu với 10 tiêu chuẩn trình bày trên thì câu hỏi "Steve Jobs Việt Nam" có nhiều vấn đề về phương pháp luận.

---

[1] https://tuoitre.vn/bo-gd-dt-giai-thich-de-thi-van-steve...

[2] Năm bước soạn một đề thi ở Úc:

Bước 1: Soạn câu hỏi: Một hội đồng gồm giáo viên có kinh nghiệm lâu năm, chuyên gia đánh giá, và nhà tâm lí học giáo dục cùng soạn.

Bước 2: Thử nghiệm nội bộ. Nhóm soạn đề tự làm, ghi lại thời gian, phát hiện chỗ mơ hồ.

Bước 3: Pilot testing trên học sinh thật. Câu hỏi được nhúng vào một bài thi thử với nhóm học sinh đại diện, đa dạng về vùng địa lý, sắc tộc, trình độ. Kết quả cho biết câu này trung bình mất bao nhiêu phút, học sinh giỏi và học sinh yếu xử lý khác nhau ra sao, có câu nào bị hiểu nhầm không.

Bước 4: Phân tích thống kê. Mỗi câu hỏi được gán chỉ số độ khó, độ phân biệt, và thời gian hoàn thành trung bình. Nếu một câu mất quá nhiều thời gian so với điểm số nó mang lại, nó bị loại hoặc chỉnh sửa.

Bước 5: Chỉ sau khi dữ liệu từ pilot xác nhận tổng thời gian hợp lý, đề mới được phê duyệt.

Không rõ ở Việt Nam người ta có làm theo quy trình trên?

N.V.T.

Nguồn: FB Nguyễn Tuấn