Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang A

Lý thuyết sự thay đổi giá trị (và động cơ) giữa các thế hệ để thấy hiện tượng Gen-Z vừa qua không có gì là bất ngờ, ngạc nhiên cả mà khá dễ hiểu và cần được nuôi dưỡng, cổ vũ. Thậm chí lý thuyết này còn có thể tiên đoán chứ không chỉ giải thích. Những người nắm quyền cần hiểu lý thuyết để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thế giới đã thay đổi, ngược lại nếu cứ đổ cho thế lực thù địch, phản động kích động phong trào này như họ đã làm trên VTV thì họ gặp rắc rối to, vì chẳng có thế lực nào có thể làm vậy mà chính kết quả của Đổi mới và Hội nhập quốc tế qua toàn cầu hóa đã làm thay đổi những giá trị này, khiến Gen-Z hành động như vậy.

Trong tháng Tám 2026 từ Gen-Z (chỉ thế hệ những người sinh từ khoảng 1997-2012, tức là hiện nay – năm 2026 – họ ở độ tuổi 15 đến 39) có lẽ là một trong những từ được nhiều người nói đến nhất liên quan đến sự lên tiếng của Gen-Z về vụ cấm một số bài hát của Album HVL của rapper MCK (cuối tháng 7/2026) và sự im lặng khó hiểu của chính quyền trong vụ ông cựu Phó Chủ tịch UB Đối ngoại của Quốc hội tông xe gây ra cái chết của một nữ sinh từ cuối tháng 5/2025. Phong trào “Cây công lý,” “Cây 55,” của Gen-Z được giới nhà báo, nghệ sĩ và đông đảo dân chúng theo dõi, cổ vũ, ủng hộ bằng nhiều cách từ tham gia, phân tích, cổ vũ,… và được báo chí quốc tế đưa tin rộng rãi.

Nhiều người bất ngờ, ngạc nhiên, hy vọng…, nhưng hiện tượng này đã được các nhà xã hội học nghiên cứu khá thấu đáo, ít nhất từ những năm 1960 của thế kỷ trước qua những công trình của Ronald Inglehart (1934-2021) nhà khoa học chính trị, nhà xã hội học, GS Đại học Michigan và rồi với các cộng sự của ông (Pippa Norris, Christian Welzel) nó đã có đóng góp hết sức lớn lao trong các lĩnh vực hiện đại hóa, thay đổi văn hóa và dân chủ hóa. 

Trước phong trào huy động khắp thế giới của thanh niên trong cuối những năm 1960 (mà các nhà lãnh đạo và học giả Việt Nam nhận là phong trào thanh niên thế giới chống chiến tranh Việt Nam), Inglehart đã sang Pháp (cái nôi của phong trào đó) cũng như nơi khác để nghiên cứu. Và ông phát triển lý thuyết Thay thế Thế hệ (Generational Replacement) gây ra sự thay đổi giá trị liên thế hệ (intergenerational value change) từ giá trị duy-vật (materialist) sang giá trị hậu-duy vật trong cuốn sách Cách mạng Thầm lặng (1977) của mình [1]; Và chính lý thuyết này đã giúp ông thành lập NGO toàn cầu World Value Surveys (WVS) từ năm 1981 tại Thụy Điển. Từ đó đến nay WVS đã tiến hành điều tra các giá trị trong gần 100 nước (kể cả Việt Nam trong ba đợt 2001, 2006 và 2022) phủ 90% dân số thế giới, và kho dữ liệu khổng lồ này đã giúp các nhà nghiên cứu khắp thế giới đào sâu nghiên cứu những thay đổi giá trị, văn hóa, xã hội trên cơ sở bằng chứng và so sánh [2]. Vài cuốn sách và bài viết của ông và/hoặc của các cộng sự cũng được dịch sang tiếng Việt và có thể lấy về miễn phí trên tapchidantri.org [3].

Dưới đây chỉ giới thiệu sơ về lý thuyết sự thay đổi giá trị (và động cơ) giữa các thế hệ để thấy hiện tượng Gen-Z vừa qua không có gì là bất ngờ, ngạc nhiên cả mà khá dễ hiểu và cần được nuôi dưỡng, cổ vũ. Thậm chí lý thuyết này còn có thể tiên đoán chứ không chỉ giải thích. Những người nắm quyền cần hiểu lý thuyết để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thế giới đã thay đổi, ngược lại nếu cứ đổ cho thế lực thù địch, phản động kích động phong trào này như họ đã làm trên VTV thì họ gặp rắc rối to, vì chẳng có thế lực nào có thể làm vậy mà chính kết quả của Đổi mới và Hội nhập quốc tế qua toàn cầu hóa đã làm thay đổi những giá trị này khiến Gen-Z hành động như vậy.

Nói nôm na lý thuyết Thay Thế hệ (Generational Replacement) gây ra sự thay đổi giá trị giữa các thế hệ (intergenerational value change) có thể tóm tắt như sau:

1)    Cá nhân ưu tiên những thứ hiếm hoi, thiếu hụt: trong chiến tranh hoặc bất ổn kinh tế cá nhân tập trung vào sự sống sót (an ninh vật chất và sự sinh tồn); (chỉ khi không còn phải quá lo về sinh tồn và có sự thiếu hụt công lý và tự do, bình đẳng, … thì họ sẽ ưu tiên chúng). 

2)    Giá trị cơ bản của một cá nhân được định hình vững chắc bởi các điều kiện chính trị - xã hội trong những năm tuổi thơ (formative years: những năm hình thành nhân cách từ nhỏ đến trước tuổi trưởng thành (1-đến khoảng 18-20 tuổi) của chúng và các giá trị này khá cổn định suốt cuộc đời.

3)    Sự thay thế thế hệ: lớp người trẻ trưởng thành bước vào đời sống chính trịxã hội với các giá trị mới và lớp người già có các giá trị cũ (được hình thành khoảng 50-60 năm trước trong thời niên thiếu của họ) chết đi gây ra những thay đổi lớn về giá trị trong xã hội (đó cũng là những thay đổi văn hóa) tạo ra những động cơ mới định hình xã hội. Sự thay đổi thế hệ này diễn ra thường xuyên và ta có thể dùng khoảng thời gian 20 năm để đánh dấu một sự thay đổi thế hệ (tức là trong 4-5 thế hệ, 80-100 năm thì có một sự thay đổi thế hệ hoàn toàn trong dân cư).

Hãy xét ví dụ ở Việt Nam từ 1945 trở đi, nhóm sinh (birth cohort) từ 1945-1965 (tức là nhóm hiện có tuổi khoảng 60-80) sống trong thời loạn lạc, chiến tranh, chia cắt, bất ổn kinh tế trong thời niên thiếu nên ưu tiên các giá trị vật chất, sinh tồn, cũng tương tự như vậy với nhóm sinh (1966-1986 tức nhóm tuổi 40-50 mà các vị lãnh đạo của ĐCSVN đang thuộc về) vì chiến tranh biên giới chỉ kết thúc 1984 và đời sống kinh tế rất bấp bênh; còn nhóm sinh 1987 - 2007 bắt đầu những năm niên thiếu trong hòa bình nhưng kinh tế vẫn rất khó khăn cho đến giữa các năm 1990 nhưng bắt đầu được cải thiện đáng kể từ đó trở đi. Những năm hình thành nhân cách của Gen-Z là những năm có hòa bình, có sự cải thiện kinh tế đáng kể do chính Đổi mới và Hội nhập quốc tế mang lại. 

Do không phải quá lo về sinh tồn, họ mang những giá trị hậu-duy vật (post-materialist có tính khoan dung, tự do cá nhân hơn và có thể đo được bằng, ví dụ chỉ số các giá trị giải phóng EVI của Christian Welzel mà tôi chỉ ra là tương quan với Dân khí của Phan Châu Trinh) khác xa các giá trị duy-vật (materialist values thiên về vật chất), và tỷ lệ của Gen-Z chiếm hơn ¼ dân số (có lẽ gần 50%). Tỷ lệ của những người như vậy sẽ ngày càng tăng và trong khoảng 20 năm tới sẽ chiếm đa số tuyệt đối trong dân cư.  Đó là những biến đổi nhân khẩu học và giá trị vĩ đại sẽ định hình lại bộ mặt chính trị-xã hội Việt Nam trong tương lai. Và quan trọng nhất các thế hệ già hơn phải nâng đỡ để các thế hệ trẻ hơn (Gen-Z, và các thế hệ sau) có điều kiện để sống trong sự thật, trong sự yên bình, khoan dung, văn minh, sung túc và phải tôn trọng họ (đằng nào họ cũng sẽ chiếm đa số hoặc đa số tuyệt đối của dân cư nên không tôn trọng cũng sẽ không có mấy ý nghĩa). 

Hiểu thế thì những hiện tượng, phong trào được cho là bất ngờ, ngạc nhiên của Gen-Z trở nên dễ hiểu hơn và đầy hy vọng. 

ĐCSVN tự xung nhà nước của mình là của dân, do dân, vì dân cho nên hãy chịu khó học hơn và ứng xử cho phù hợp. Các học giả hãy nghiên cứu sự thay đổi giá trị này ở Việt Nam (có thể dựa vào bộ dữ liệu về Việt Nam của WVS) và dữ liệu khác nếu có thể tiếp cận được. Đáng tiếc các nhà khoa học xã hội thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam nay trở thành của ĐCSVN liệu có dám nghiên cứu nghiêm túc về chủ đề này không để tư vấn cho ĐCSVN của họ hoặc phải nhờ đến các học giả độc lập ở trong và ngoài Việt Nam.

---

Ghi chú

[1] Ronald Inglehart, The Silent Revolution: Changing Values and Political Styles Among Western Publics, Princeton University Press, 1977.

[2] The World Value Surveys https://www.worldvaluessurvey.org/

[3] (a) Ronald Inlehart,  CULTURAL EVOLUTION – People’s Motivations Are Changing, and Reshaping the World, 2018, bản tiếng Việt ở đây: Cultural Evolution: People’s Motivations are Changing and Reshaping the World (Sự tiến hóa văn hóa: Các động cơ của người Dân Thay đổi và Định hình lại Thế giới): https://tapchidantri.org/download/su-tien-hoa-van-hoa/; (b) Ronald Inlehart-Pippa Noris, https://tapchidantri.org/download/trump-va-cac-dang-dan-tuy-bai-ngoai-cach-mang-yen-lang-dao-nguoc/; (c) Ronald Inglehart và Christian Welzel, Hiện đại hóa, sự Thay đổi Văn hóa và Dân chủhttps://tapchidantri.org/download/hien-dai-hoa-su-thay-doi-van-hoa-va-dan-chu-trinh-tu-phat-trien-con-nguoi/; Christian Welzel Tự do Đang Lên, https://tapchidantri.org/download/tu-dang-len-christian-welzel/ và nhiều bài viết khác của họ cũng như về họ và về Phan Châu Trinh trên tapchidantri.org.

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN