Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi 

Nhân dịp Hà Nội đang tính toán lại vị trí và không gian cho tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", đây cũng là thời điểm hợp lý để rà soát không chỉ tọa độ đặt để, mà cả độ chuẩn xác kỹ thuật của chính tác phẩm, điều mà một lần trùng tu hay đúc lại hoàn toàn có thể khắc phục, khác với vị trí địa lý vốn đã cố định từ hơn bốn mươi năm. 

So sánh hai phiên bản tượng đài cùng chủ đề "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" — một ở đền Bà Kiệu, một ở vườn hoa Vạn Xuân (Hàng Đậu cũ) cho thấy một chi tiết đáng bàn: cùng mô tả chiến sĩ cảm tử ôm bom ba càng, nhưng tư thế cầm vũ khí ở hai nơi lại khác nhau. 

Sự khác biệt này không chỉ là chuyện thẩm mỹ, mà chạm đến ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và độ chính xác kỹ thuật, điều đặc biệt quan trọng với một công trình mang chức năng giáo dục lịch sử nơi công cộng.

Bom ba càng đúng kỹ thuật được ghi trong sử liệu

Theo tư liệu quân sự, bom ba càng có dạng hình phễu, miệng phễu đường kính 22 cm, vành gang gắn ba càng sắt dài 12 cm mỗi càng; đáy phễu là bộ phận gây nổ gồm hạt nổ, kim hỏa và chốt hãm an toàn; toàn bộ được lắp vào một cán gỗ dài 1,2 m.

Về động tác chiến đấu, tài liệu mô tả cụ thể: người đánh bom dùng một tay nắm chỗ tiếp giáp giữa đuôi bom và cán, tay còn lại nắm chắc 2/3 chiều dài cán, mặt bom chếch một góc khoảng 45 độ về phía trước, tức là tư thế lao người về phía xe tăng, mũi bom hướng chéo vào mục tiêu ở tầm thấp, chứ không phải giơ thẳng đứng lên trời.

Mặt bom chếch 45 độ về phía trước, không phải dựng đứng.

Vũ khí này có gốc từ mẫu Shitotsubakurai của Lục quân Nhật, quân đội Việt Nam thu được gần 100 quả sau Cách mạng Tháng Tám 1945 và xưởng quân giới trong nước tiếp tục chế tạo thêm trong năm 1946, sử dụng phổ biến trong 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô, tiêu biểu là trận tại chợ Đồng Xuân ngày 14/2/1947, nơi các tổ quyết tử quân dùng bom ba càng đánh thiệt hại nặng đoàn xe tăng, xe ủi của Pháp.

Vì sao tư thế "dựng đứng bom" là sai — và nguy hiểm đến mức nào?

Về mặt chiến thuật, bom ba càng chỉ phát huy tác dụng khi ba càng sắt chạm trực tiếp vào thân xe tăng, khi mục tiêu luôn ở ngang tầm người, không bao giờ ở trên cao. Một tư thế cầm bom dựng đứng, mũi phễu chĩa lên trời, vì vậy không tương ứng với bất kỳ thao tác chiến đấu thực tế nào; đây là điều bất khả thi về mặt chức năng, chứ không chỉ lệch chuẩn thao tác.

Về vật lý, bom ba càng hoạt động theo nguyên lý nổ lõm (shaped charge): khối thuốc nổ được tạo hình sau một phễu kim loại, khi kích hoạt sẽ dồn năng lượng thành một luồng xuyên tốc độ cao xuyên thủng giáp, nguyên lý tương tự đạn B40, B41 về sau. 

Nhưng chính vì cán bom chỉ dài 1,2 m, người sử dụng luôn đứng trong bán kính sát thương của mảnh vỏ bom và sóng xung kích khi bom nổ, bất kể cầm bom ở góc nào. Đây là lý do bom ba càng gần như đồng nghĩa với cái chết của người sử dụng, kể cả khi bom phát nổ đúng cách. 

Trường hợp chiến sĩ Trần Thành (tên thật Nguyễn Văn Thiềng) hy sinh ngày 23/12/1946 tại ngã tư Bà Triệu - Trần Quốc Toản là một minh chứng: lần đánh bom thứ hai, bom không nổ, nhưng anh vẫn hy sinh vì hỏa lực đối phương.

Vì vậy, nhận xét cho rằng bức tượng ở đền Bà Kiệu "cầm bom sai cách" là có cơ sở kỹ thuật, nhưng cần nói chính xác hơn: cái sai không nằm ở việc "tư thế dựng đứng nguy hiểm hơn tư thế chếch 45 độ", vì ở cự ly 1,2 m thì góc cầm nào cũng chết người — mà nằm ở chỗ tư thế dựng đứng không mô tả đúng bất kỳ thao tác chiến đấu nào từng tồn tại trong thực tế. 

Tư thế đó ở tượng đài đã biến một vũ khí có chức năng cụ thể thành một đạo cụ mang tính biểu tượng thuần tuý, giống một ngọn đuốc hơn là một vũ khí chống tăng.

Đối chiếu hai tượng đài cùng chủ đề

Hiện nay ở Hà Nội tồn tại hai cụm tượng đài có liên quan đến bom ba càng, cách nhau khoảng 2 km.

Tượng đài tại đền Bà Kiệu: Nhân vật đứng giữa cầm vật thể hình phễu dựng thẳng đứng, mũi phễu hướng lên trời. 

Tượng đài tại vườn hoa Vạn Xuân (Hàng Đậu cũ): Chiến sĩ quỳ, ôm bom ba càng chếch theo đường chéo trước ngực — gần khớp với mô tả kỹ thuật "chếch 45 độ về phía trước". 

Ở vườn hoa Vạn Xuân, người chiến sĩ trong tư thế quỳ, hai tay ôm bom ba càng chếch theo đường chéo ngang trước ngực, ba càng sắt hướng chéo về phía trước — bố cục này gần khớp với mô tả kỹ thuật "mặt bom chếch 45 độ về phía trước" trong tư liệu quân sự, đồng thời gợi đúng khoảnh khắc chuẩn bị lao vào mục tiêu.

Ở đền Bà Kiệu, nhân vật đứng giữa lại cầm vật thể hình phễu dựng thẳng đứng, cánh tay giơ cao gần như biểu diễn một cây đuốc hay một lá cờ hơn là một vũ khí đang chuẩn bị công kích. 

Như vậy cùng một chi tiết: bom ba càng, nhưng hai công trình cho hai thông điệp thị giác khác nhau: một bên tái hiện đúng khoảnh khắc chiến đấu, một bên thiên về tính biểu tượng, hoành tráng hóa.

Ranh giới cần phân biệt

Nghệ thuật tượng đài được quyền tự do với những chi tiết không mang tính xác nhận sự kiện: trang phục, hình khối, bố cục biểu tượng, nhưng cần chuẩn mực với những chi tiết có "nghĩa vụ mô tả đúng", đặc biệt là các chi tiết kỹ thuật gắn với vũ khí, thao tác chiến đấu hoặc sự kiện lịch sử cụ thể mà công trình được dựng lên để tưởng niệm và giáo dục.

Vì sao điều này quan trọng ở không gian công cộng?

Một tượng đài nơi công cộng không chỉ là tác phẩm mỹ thuật; như chính yêu cầu của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội về vị trí mới của tượng đài này, công trình cần "phát huy giá trị giáo dục truyền thống". 

Một khi đã mang chức năng giáo dục, độ chính xác của các chi tiết lịch sử, kể cả những chi tiết tưởng như nhỏ như cách cầm một vũ khí, trở thành một phần trách nhiệm của công trình, bởi đây thường là hình ảnh trực quan đầu tiên và duy nhất mà nhiều thế hệ, đặc biệt học sinh, tiếp cận về một loại vũ khí và một kiểu chiến đấu đã lùi vào lịch sử.

Nhân dịp Hà Nội đang tính toán lại vị trí và không gian cho tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", đây cũng là thời điểm hợp lý để rà soát không chỉ tọa độ đặt để, mà cả độ chuẩn xác kỹ thuật của chính tác phẩm, điều mà một lần trùng tu hay đúc lại hoàn toàn có thể khắc phục, khác với vị trí địa lý vốn đã cố định từ hơn bốn mươi năm. 

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai