Tại sao cuộc chiến tại Việt Nam lại là “hợp lý” lúc đó

Substack Carl Robinson (*)

Ba Sàm biên dịch

Đôi lời cuả người dịch: 

Thật khó có thể tìm được một bài viết chất chứa những thông tin, kiến thức, quan điểm súc tích

Với một thái độ bình thản, ít thiên kiến

Về một chủ đề gai góc như vậy

Nhắm tới một đối tượng sẽ là hàng cháu chắt của mình, ở cả hai đất nước – Việt, Mỹ.

Được nén chặt trong có 1.600 từ.

Ba Sàm  

Người trẻ ngày nay gặp khó khăn trong việc thấu hiểu Chiến tranh Việt Nam. Đó là bởi thế giới họ đang sống ngày nay rất khác thế giới khi đó.

Khi biết về mối gắn kết kéo dài suốt cuộc đời của tôi — một người nay đã 83 tuổi — với Việt Nam, nhiều người thường cảm thấy tò mò. Ngay cả những người trẻ Việt Nam cũng hỏi tôi: “Rốt cuộc thì cuộc chiến đó là vì cái gì vậy?”

Chẳng ai thực sự muốn nghe một bài giảng lịch sử dài dòng cả. Và qua nhiều năm, tôi nhận thấy câu trả lời đơn giản nhất chính là:

Đó là đặc thù của thời đại ấy.

Bạn phải thực sự sống trong thời kỳ đó mới hiểu được.

Đó chính là thế giới mà chúng tôi đã trải qua.

Ngày nay, thật khó để giải thích điều này, bởi con người thường mặc nhiên coi thế giới mà họ lớn lên là trạng thái bình thường. Cũng giống như việc những người trẻ Việt Nam ngày nay chỉ biết đến một Việt Nam độc lập, hòa bình và thịnh vượng, thì thế hệ chúng tôi chỉ biết đến Chiến tranh Lạnh. Đó là bầu không khí mà chúng tôi hít thở mỗi ngày.

Nhưng đó là một giai đoạn vô cùng căng thẳng.

Mối đe dọa về chiến tranh hạt nhân luôn bao trùm lấy chúng tôi mỗi ngày — không phải theo kiểu mơ hồ hay lý thuyết suông. Tại trường trung học George Washington, nằm gần sân bay LAX, các giáo viên thường yêu cầu chúng tôi thực hiện các bài tập “nấp dưới bàn” để phòng ngừa. Trung Quốc, Triều Tiên, Hungary, Israel, Lào, Tây Berlin — lúc nào cũng là những điểm nóng — rồi cả Cuba nữa. Hết cuộc khủng hoảng này đến cuộc khủng hoảng khác. Tin tức mỗi tuần đều báo hiệu về những nguy cơ lớn hơn. Chẳng ai biết mọi chuyện sẽ kết thúc ở đâu và như thế nào.

Ngày nay chúng ta đã biết kết cục, nhưng vào thời điểm đó thì hoàn toàn không.

Để hiểu về Việt Nam, trước hết bạn phải hiểu được bối cảnh ấy — không phải hiểu về bản thân cuộc chiến, mà là hiểu về thế giới đã tạo ra nó.

Đây chính là điều mà nhiều người trẻ ngày nay khó lòng nắm bắt. Thế giới khi đó không chỉ bị chia cắt bởi lợi ích quốc gia, mà còn bởi các hệ tư tưởng: Chủ nghĩa Tư bản, Chủ nghĩa Cộng sản, nền dân chủ, và cách mạng. Mọi người không chỉ tranh luận về những tư tưởng này; họ thực sự tin tưởng vào chúng.

Ngày nay, ý thức hệ có vẻ là một khái niệm lỗi thời, nhưng vào thời điểm đó, nó là tất cả.

Người ta thực sự tin rằng hệ thống này sẽ chiến thắng hệ thống kia. Chủ nghĩa Cộng sản khi ấy không giống như cái vỏ bọc tư tưởng tại Việt Nam ngày nay — với cờ đỏ, những lời lẽ cách mạng và cả thị trường chứng khoán. Đối với hàng triệu người trên khắp thế giới, đó từng được xem là tương lai. Liên Xô khi ấy đã góp phần đánh bại Hitler. Các chính phủ Cộng sản lúc bấy giờ đã kiểm soát Đông Âu. Những người Cộng sản dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông đã giành quyền kiểm soát Trung Quốc. Các đảng Cộng sản đầy quyền lực tại Pháp và Ý dường như cũng sẵn sàng thay đổi diện mạo của chính Tây Âu.

Đối với nhiều người, đặc biệt là tại Washington, Chủ nghĩa Cộng sản không hề có dấu hiệu thất bại; trái lại, nó dường như đang giành thắng lợi. Năm 1949, Trung Quốc “rơi vào tay” Cộng sản – Washington phản ứng trong tâm thế gần như hoảng loạn. Các chính trị gia chất vấn xem ai là người đã “đánh mất” quốc gia đông dân nhất thế giới này. Cơn sốt chống Cộng sản nảy sinh từ đó về sau được gọi là “Chủ nghĩa McCarthy” (McCarthyism) — chẳng hạn như yêu cầu tuyên thệ lòng trung thành để được xét duyệt các khoản vay dành cho sinh viên. Tiếp đó, Triều Tiên (phía Bắc), với sự hậu thuẫn từ Liên Xô và Trung Quốc, đã tấn công miền Nam. Lại thêm một cuộc chiến, thêm một cuộc khủng hoảng, thêm một phép thử về ý chí. Trong mắt nhiều người Mỹ, quy luật này đã quá rõ ràng: Chủ nghĩa Cộng sản đang trên đà bành trướng.

Và đó chính là lúc Việt Nam xuất hiện trong câu chuyện này.

Ngày nay, người ta dễ dàng nhìn nhận cuộc chiến tại Việt Nam đơn thuần là cuộc đấu tranh giành độc lập từ tay thực dân Pháp. Đúng là như vậy. Chủ nghĩa thực dân Pháp chẳng được lòng mấy ai tại Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đồng thời trở thành một phần của một thực thể lớn hơn nhiều: cuộc đối đầu toàn cầu giữa Chủ nghĩa Cộng sản và phương Tây.

Đây là điểm mà nhiều cách lý giải hiện đại đã hiểu sai vấn đề. Họ mô tả Hồ Chí Minh trước hết là một người theo Chủ nghĩa Dân tộc, còn việc trở thành người Cộng sản chỉ là một sự tình cờ; họ coi ông là một người yêu nước Việt Nam mà nước Mỹ đã sai lầm khi khước từ.

Đúng là Hồ Chí Minh từng hợp tác với cơ quan OSS (tiền thân của CIA) trong Thế chiến II. Cũng đúng là ông đã mượn ngôn từ từ bản Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ khi đọc bản Tuyên ngôn Độc lập tại Hà Nội vào ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Nhưng đó chỉ là một phần của câu chuyện.

Tính đến năm 1945, Hồ Chí Minh đã dành hàng thập kỷ hoạt động trong phong trào cộng sản quốc tế. Ông tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, làm việc thông qua Moscow và Quốc tế Cộng sản, đồng thời dành phần lớn cuộc đời trưởng thành của mình cho cuộc cách mạng theo tư tưởng Marx-Lenin. Chủ nghĩa Dân tộc ở ông là có thật, và Chủ nghĩa Cộng sản ở ông cũng vậy.

Và từ đây lại nảy sinh một lầm tưởng phổ biến khác.

Chúng ta thường được nghe nói rằng Việt Minh đại diện cho “nhân dân Việt Nam”. Thực tế không phải vậy. Họ chỉ đại diện cho một tầm nhìn về tương lai của Việt Nam.

Những người Việt Nam khác lại có những ý tưởng khác biệt.

Một số người mong muốn độc lập dưới hình thức một chế độ quân chủ lập hiến. Những người khác lại hình dung về một nước cộng hòa dân chủ. Nhiều người trong số đó là những người theo chủ nghĩa dân tộc, phản đối cả chế độ thực dân Pháp lẫn cuộc cách mạng cộng sản. Họ từng hiện diện với số lượng lớn, dù ngày nay hiếm khi ta còn nghe nhắc đến họ.

Trớ trêu thay, thực dân Pháp thường nhắm mục tiêu vào các nhóm theo chủ nghĩa dân tộc công khai này trước tiên, trong khi các cán bộ cộng sản lại hoạt động thông qua những mạng lưới bí mật đầy kỷ luật cùng các mặt trận thống nhất. Đến thời điểm Nhật Bản đầu hàng vào tháng 8 năm 1945, Việt Minh trở thành lực lượng có tổ chức tốt nhất còn tồn tại.

Tuy nhiên, sự tổ chức không đồng nghĩa với sự đồng thuận của cả quốc gia.

Ngay cả Đảng Cộng sản cũng rút khỏi tầm mắt công chúng. Đảng Cộng sản Đông Dương chính thức giải tán vào năm 1945, thay thế bằng các mặt trận rộng lớn hơn, và sau đó là Đảng Lao động. Cuộc cách mạng được khắc họa như một phong trào dân tộc chủ nghĩa bao hàm tất cả người Việt Nam. Nhưng thực tế lại khác biệt đáng kể.

Những gì diễn ra sau đó không đơn thuần là cuộc đấu tranh chống lại Chủ nghĩa Thực dân. Đó là cuộc tranh giành quyền kiểm soát một nước Việt Nam độc lập.

Trong những năm tiếp theo, Pháp, Mỹ, Trung Quốc và Liên Xô đều sẽ tham gia. Nhưng câu hỏi cốt yếu vẫn như cũ: Việt Nam sẽ ra sao sau ách thống trị của thực dân?

Một đảng hay đa đảng. Cộng sản hay không cộng sản. Cách mạng hay dân chủ.

Nước Việt Nam tồn tại ngày nay là một câu trả lời cho câu hỏi đó. Nhưng trong một thời gian, nó không phải là duy nhất.

Đó là lý do tại sao “Cuộc chiến đó rốt cuộc là vì cái gì?” lại là một câu hỏi khó đến vậy. 

Đó không chỉ đơn thuần là một cuộc chiến. Đó là cả một thời đại. Một thời kỳ mà con người tin rằng những tư tưởng có thể thay đổi thế giới, khi chủ nghĩa cộng sản dường như đang trên đà tiến tới, khi vũ khí hạt nhân bao trùm lên mọi cuộc khủng hoảng, và khi nhiều kịch bản khác nhau về một nước Việt Nam vẫn còn có thể xảy ra.

Bạn thực sự phải có mặt ở đó.

Và nếu bạn may mắn vẫn còn có ông bà như vậy, hãy nói chuyện với họ. Trước khi ký ức của họ cũng biến mất.

C.R.

----

(*) Carl Robinson là cựu ký giả của hãng thông tấn AP, từng làm việc tại miền Nam Việt Nam trước năm 1975 và vẫn quan sát tình hình Việt Nam cho đến nay. Những bài viết gần đây của ông được dịch đăng trên trang Ba Sàm:

 

Nguồn: FB Ba Sàm

 

Sáng lập:

Nguyễn Huệ Chi - Phạm Toàn - Nguyễn Thế Hùng

Điều hành:

Nguyễn Huệ Chi [trước] - Phạm Xuân Yêm [nay]

Liên lạc: bauxitevn@gmail.com

boxitvn.online

boxitvn.blogspot.com

FB Bauxite Việt Nam


Bài đã đăng

Được tạo bởi Blogger.

Nhãn