17/05/2012

Tại sao người ta hành xử tàn ác?

Nguyễn Văn Tuấn

Kính gửi GS Nguyễn Huệ Chi

Những ngày này xã hội ta đang chứng kiến hai “cuộc đua” ngược dòng chưa từng có giữa giáo lý chính thống với thực tiễn đời sống. Dân nghèo Tiên Lãng, Văn Giang… càng bị công quyền đánh đập dã man bao nhiêu thì trên những diễn đàn người lãnh đạo cao nhất càng khẳng định tính chính nghĩa, tính nhân văn và khoa học của Ý thức hệ bấy nhiêu. Sự ngược chiều ấy nhất định đòi ở đầu óc con người một sự lý giải. Tại sao người ta hành xử tàn ác (mà “người ta” ở đây lại là những người nhân danh cái Thiện, cực thiện)?

Bằng khoa học thực nghiệm, bằng sự am hiểu khách quan và sâu sắc GS.TS Y khoa Nguyễn Văn Tuấn đã dẫn ta đến câu trả lời chí lý, đầy sức tin cậy, ba lần ông nhắc lại, nguyên nhân là sự giáo điều của Ý THỨC HỆ, cái đáp số không khỏi làm cho những ai đó phải giật mình:

“người bình thường có thể trở nên những kẻ ác ôn nếu được trang bị bằng một ý thức hệ hay giáo điều nào đó” ,

“cái ác có thể thắng cái thiện nếu được trang bị bằng một ý thức hệ” ,

“ở trong môi trường giáo điều và được trang bị bằng ý thức hệ địch – ta, nên họ nhìn người dân mất đất như là những kẻ thù, và tự họ biến thành những người ác ôn mà có lẽ chính họ cũng không nhận ra ngay lúc vung tay hành hung người khác”

Những kết quả gây chứng Sadism thực nghiệm của Zimbardo (gây bệnh ác ôn thực nghiệm) đã chứng minh cho kết luận ấy.

Tôi đặc biệt đồng tình với nhận định rằng tính ác ôn ở những người vốn bình thường mới nguy hiểm, bởi khi tính ác không do bẩm sinh thì do môi trường, do môi trường nên cùng một lúc có thể sinh ra một loạt người ác, để cái ác trở nên bình thường. Do môi trường xã hội nên cùng một lúc có thể sinh ra một đội ngũ ác (kiêu binh chẳng hạn) nên cái ác còn có thể được vinh danh!

Rất may là ở cực đối lập cũng có quy luật tương tự. Có thể tạo ra tính cách anh hùng bằng thực nghiệm. Có thể tạo ra môi trường để biến những người bình thường thành những người có tính cách anh hùng.  TS Nguyễn Văn Tuấn nhắc đến anh Y tá, giữa môi trường toàn ác ôn mà dám nói với tù nhân Minh Hằng:  “Hãy để cho anh đưa Bùi Minh Hằng về nhà một cách an toàn rồi anh sẽ cởi bỏ bộ quân phục đang mặc” (xem "Văn Giang khôn nguôi"). Những ngày này, chúng ta đã có thể nhắc tên nhiều anh chị em bình thường đang trở thành anh hùng như thế và hơn thế nữa. Hiện tượng những người bình thường, có thể rất bình thường, đang trở thành anh hùng là phúc lớn cho dân tộc.

Nhưng đã nói cũng nên nói cho hết nhẽ: Nhân danh cái CỰC THIỆN sao lại sinh ra CỰC ÁC? Cũng có trường hợp do ngu tín mà bị ám thị, làm điều Ác mà cứ tưởng mình đang làm điều Thiện, nhưng niềm tin như tín ngưỡng ấy bây giờ còn được bao nhiêu?

Thực tế có Thiện như đang rêu rao không? Khi nhân danh Ý thức hệ để chỉnh đốn về đạo đức, về nhân cách thì một người đảng viên yêu Đảng như TS Chu Hảo phải công nhận đây là “một thể chế nói chung là không khuyến khích trau dồi và tôn trọng nhân cách. của dân, vì dân thật không khi ông Chu Hảo phải nhận định “dân nghèo ở nhiều nơi trên đất nước này đang bị dồn ép vào cảnh khốn cùng bằng các luật lệ phi lý và các biện pháp trấn áp tàn bạo [] Chính quyền này hình như không biết sợ dân nữa rồi!

Thưa GS Nguyễn Huệ Chi,

Ý thức hệ nào cũng là Đức trị cả, cũng đều nhân danh cái Thiện, cái đạo đức. Nhưng nếu đạo đức thật đâu có tạo ra môi trường ác ôn? Trong thí nghiệm của Zimbardo mà TS Nguyễn Văn Tuấn thượng dẫn, chỉ khi nhóm “quản giáo” thực nghiệm được quyền “toàn trị” hành xử theo ý muốn mới phát sinh thú tính, mới nhiễm bệnh ác ôn thực nghiệm sadism mà thôi. Cuối cùng mọi điều vẫn thuận quy luật, chẳng có chi là nghịch lý hết. Bài viết của GS Nguyễn Văn Tuấn, một nhà khoa học tự nhiên, cứ ám ảnh tôi mãi.

Kính thư

Hà Sĩ Phu

Mãi đến hôm nay, tôi mới có thì giờ nhìn qua những clip video được lưu truyền trên mạng về vụ “cưỡng chế” đất ở Văn Giang. Tôi thật sự sốc trước cảnh nhân viên công lực vây đánh hai phóng viên của đài VOV. Càng sốc hơn khi thấy đoạn phim quay chậm cho thấy công an đấm đá một người phụ nữ chẳng có gì để tránh những đòn hành hung hội đồng. Thật không thể tưởng tượng nổi tại sao người ta lại hành xử một cách bạo động và có thể nói là ác ôn với người dân như thế. Nhưng sự việc làm tôi nhớ đến một thí nghiệm tâm lí đã tròn 40 năm …

Những cảnh đánh đấm trong những clip phim được lưu truyền trên mạng chỉ có thể nói là dã man. Đúng như một blogger (JB Nguyễn Hữu Vinh) mô tả, “đánh dân như chớp, đánh tàn bạo, đánh như đòn thù. Chắc ngày xưa lính Mĩ các chú cũng không đánh được sướng như bây giờ.” Đánh cho sướng! Tức là hành động sadistic rồi. Thật là một nhận xét ấn tượng! Và, có lẽ cũng chính xác.

Nhưng trước một sự việc, có lẽ chúng ta cần đặt câu hỏi tại sao: tại sao những nhân viên công lực này tỏ ra tàn ác như thế? Tôi nghĩ những người cầm dùi cui, súng, hay hung khí nói chung trong tay cũng là những con người bình thường. Bình thường hiểu theo nghĩa cũng có gia đình, có cha, có mẹ, có anh chị em. Một số người chắc cũng có vợ con. Họ nghĩ gì nếu đồng nghiệp của họ ra tay đánh người thân của họ? Chắc chắn họ sẽ giận dữ và không chừng đòi trả thù. Nếu thế thì họ cũng chỉ là những con người có tình cảm, nhận thức được cái đúng, và biết căm ghét cái sai, cái ác. Vậy thì tại sao chính họ lại hành xử với người đồng hương mình như là những kẻ thù, và ra tay đánh đập một cách không nương tay, đánh để sướng tay?

Tôi nghĩ câu trả lời có lẽ nằm trong kết quả của một thí nghiệm tâm lí rất nổi tiếng vào năm 1971. Đó là thí nghiệm nhà tù Stanford (Stanford Prison Experiment). Kết quả thí nghiệm này có thể giải thích tại sao các quản giáo Mĩ hành xử một cách độc ác với các tù nhân ở trại giam Abu Ghraib. Và, theo tôi, kết quả cũng có thể giải thích tại sao những người công an tham gia cưởng chế đất đai ở Văn Giang hành xử tàn bạo với người dân.

Phương pháp và diễn tiến của thí nghiệm nhà tù Stanford có thể đọc ở đây. Một cách ngắn gọn, Giáo sư Philip Zimbardo (lúc đó là một giáo sư trẻ) tuyển chọn 24 sinh viên, và chia thành 2 nhóm một cách ngẫu nhiên: nhóm 1 gồm 12 người được giao nhiệm vụ quản giáo, và nhóm còn lại đóng vai tù nhân. Một nhà tù giả được thiết kế phía ở tầng trệt của khoa tâm lí thuộc Đại học Stanford. Quản giáo được trao toàn quyền, muốn làm gì thì làm, nhưng không được huấn luyện cách hành xử. Còn tù nhân, khi vào nhà tù, bị quản giáo khám xét, “bắt rận”, thậm chí bắt cởi truồng.

Nhưng thí nghiệm phải ngưng trước thời hạn vì những hành xử tàn bạo của quản giáo và rối loạn tâm thần của tù nhân. Thời gian thí nghiệm dự kiến là 2 tuần, nhưng đến ngày thứ 6 thì phải ngưng. Thật ra, chỉ sau một ngày rưỡi, một tù nhân có triệu chứng rối loạn cảm tính, như la khóc, tỏ ra mất bình tĩnh, và suy nghĩ bất bình thường. Tất cả tù nhân đều tỏ ra ngoan ngoãn tuân theo lệnh của quản giáo. Trong khi đó, các quản giáo càng ngày càng tỏ ra hung dữ, tàn ác, và có hành động sadistic (tức tỏ ra thích thú với những đòn tra tấn tàn ác). Đến ngày thứ năm thì gia đình của các tình nguyện viên đặt vấn đề với Gs Zimbardo, và luật sư cũng doạ sẽ kiện ra toà, thì công trình nghiên cứu phải ngưng. Phần lớn những đối tượng tham gia nghiên cứu, quản giáo cũng như tù nhân, đều tỏ ra có vấn đề về tâm lí và tâm thần sau khi tham gia thí nghiệm.

Kết quả nghiên cứu này cho thấy người thường có thể trở nên ác ôn vì môi trường chứ không phải vì bẩm sinh. Con người có xu hướng tuân thủ, ngay cả sẵn sàng tuân thủ làm những việc ác ôn. Các nhà nghiên cứu diễn giải kết quả nghiên cứu rằng người bình thường có thể trở nên những kẻ ác ôn nếu được trang bị bằng một ý thức hệ hay giáo điều nào đó. Họ kết luận rằng tình huống và môi trường là nguyên nhân làm cho người tốt trở nên người ác. Kết quả nghiên cứu này không bao giờ được công bố trên một tập san khoa học nào cả, vì nhiều người chỉ ra rằng nghiên cứu có vấn đề về y đức. Không tập san nào dám công bố kết quả nếu nghiên cứu không đáp ứng những tiêu chuẩn về y đức.

Sau công trình nghiên cứu lịch sử (và có thể nói là khá “tai tiếng”) trên, Gs Zimbardo nổi tiếng trong giới tâm lí học như là người tiên phong trong việc giải thích những biến chuyển trong hành động của con người. Có người gọi ông là “evil scientist”, vì đã tạo ra một thí nghiệm để “chứng minh” rằng con người bình thường có thể trở nên ác ôn, và cái ác có thể thắng cái thiện nếu được trang bị bằng một ý thức hệ. Sau này, ông còn được Quốc hội Mĩ mời để điều trần về những bạo loạn trong nhà tù. Những hành động tàn ác với tù nhân ở nhà tù Abu Ghraib cũng có thể giải thích qua kết quả thí nghiệm của Zimbardo.

Quay lại sự việc các nhân viên công lực hành xử tàn ác với người dân ở Văn Giang, tôi nghĩ cũng có thể giải thích qua kết quả thí nghiệm tâm lí của Gs Zimbardo. Những người công an này cũng như bất cứ ai trong chúng ta (tức cũng biết phải trái, nhận thức được cái đúng cái sai), nhưng theo Zimbardo, vì ở trong môi trường giáo điều và được trang bị bằng ý thức hệ địch – ta, nên họ nhìn người dân mất đất như là những kẻ thù, và tự họ biến thành những người ác ôn mà có lẽ chính họ cũng không nhận ra ngay lúc vung tay hành hung người khác. Nói cách khác, những người công an này bị “phơi nhiễm” (exposed) bởi những giáo điều độc hại nào đó, nên cái ác thắng thế cái thiện và dẫn đến những hành động mà chúng ta thấy trong các clip video mang tính lịch sử.

Trong những năm cuối đời, Zimbardo cố gắng làm một thí nghiệm khác có ý nghĩa tích cực hơn. Ông muốn biến người bình thường thành những anh hùng. Ông lập ra dự án có tên là Heoric Imagination Project (HIP), với khung khái niệm rằng anh hùng không phải là những người phi thường; họ chỉ là những người bình thường nhưng làm việc phi thường, họ bước ra khỏi cái bình thường để làm điều có ích cho xã hội. Ông lập một lớp học để dạy những đức tính anh hùng (hay chủ nghĩa anh hùng – heroism) cho học sinh. Trong lớp học này, ông muốn dạy học sinh tách ra khỏi những đám đông hành xử ác ôn. Tôi nghĩ hành động anh hùng đó có thể tìm thấy ngay ở người lính thầy thuốc của trại giam Thanh Hà khi anh tuyên bố “Hãy để cho anh đưa Bùi Minh Hằng về nhà một cách an toàn rồi anh sẽ cởi bỏ bộ quân phục đang mặc” (xem "Văn Giang khôn nguôi"). Có lẽ một dự án HIP cũng cần thiết cho giới công an và các quản giáo của các trại giam trên toàn quốc.

N. V. T.

Nguồn: nguyenvantuan.net